الحَسَن الخالِص [علیه السّلام]
(232 - 260 ه.ق 846 - 873 م)
الحسن بن علي الهادي بن محمد الجواد
الحسيني الهاشمي :
أبو محمد،
الإمام الحادي عشر عند الإمامية.
ولد في المدينة،
و انتقل مع أبيه (الهادي) إلى سامراء (في العراق)
و كان اسمها «مدينة العسكر»
فقيل له العسكري - كأبيه - نسبة إليها.
و بويع بالإمامة بعد وفاة أبيه.
و كان على سنن سلفه الصالح
تقى و نسكا و عبادة.
و توفي بسامراء.
قال صاحب الفصول المهمة :
لما ذاع خبر وفاة الحسن
ارتجت سرمن‏ رأى (سامراء)
و قامت صيحة واحدة
و عطلت الأسواق
و غلقت الدكاكين
و ركب بنو هاشم
و القواد و الكتاب و القضاة
و سائر الناس إلى جنازته
و دفن في البيت الّذي دفن به أبوه.

إمام حَسَنِ عَسکَری علیه السّلام. ابن علی الهادی (علی الصابر) بن محمد التقی بن علی بن موسی الرضا. معروف به حسن خالص. امام یازدهم شیعۀ اثناعشری است. مکنی به ابومحمد است و در مدینه در٢٤٣ ه.ق. و ٨٤٦ م. متولد شد و با پدرش به سامراء که پایتخت عباسیان بود، آمد و در آنجا به سال ٢٦٠ ه.ق. و ٨٧٣ م. درگذشت. روز مرگ وی تمام بازار تعطیل و تشییع بزرگی از جنازۀ وی از طرف امرا به عمل آمد و در خانه ای که پدرش در سامرا در آن دفن بود، به خاک سپرده شد. وی پدر محمد بن الحسن قائم آل محمد و امام دوازدهم شیعه است.

تَلمود. (اِخ) (تعلیم) کتابی است شامل دو قسمت که یکی را «مشنا» و دیگری را «گمارا» گویند. اما لفظ «مشنا» که به معنی تکرار میــباشد عبارت از مجموع تقالید مختلف «یهود» است با بعضی از آیات که از «کتاب مقدّس» اقتباس شده. قوم یهود برآنند که این تقالید در کوه سینا به «موسی» داده شده بعد از آن از «هارون» و «العیازر» و «یوشع» دست به دست به انبیاء بعد و از انبیاء به رؤسا و خلفای کنیسه رسیده تا قرن دوم بعد از «مسیح» که در آن وقت حاخام یهود تمام آنها را جمع کرده در کتابی ثبت نموده و شخص مذکور در میان قوم یهود به «جامع مشنا» شهرت یافت. و «گمارا» که به معنی تعلیم است عبارت از مجموع تعلیمات و تفاسیری است که بعد از انتهای «مشنا» در مدارس عالی واقع شد. و تفسیراتی که نوشته شده نیز دو قسم است : یکی را «تلمود اورشلیم» گویند که حاخامهای طبریه آن را فیمابین قرن سوم و پنجم نوشتند. و دیگری را «تلمود بابل» گویند که در قرن پنجم نوشته شد.(از قاموس کتاب مقدّس). مجموعه ای از روایات ربنی مفسّر قوانین «موسی» و آن دو جزء است : یکی «میشنا» مجموعۀ روایات و احادیث مسند به روات است. و دیگری «جمارا» که شرح «میشنا» است. (از لاروس).

خاخام.
(اِ)
حاخام.
ربّانی.
پیشوای مذهبی یهود.
مُلّا.
رئیس جامعۀ مذهبی یهود.

تَورات.
توراة.
توریة.
اسفار پنجگانۀ موسی.
معرب «تورة» عبری است
و معنی آن شریعت و وصیت است
که همۀ آن بر «عهد قدیم» اطلاق می شود.
کتاب موسی (ع).
عهد عتیق.
صورة العتیقة.
در عبری تورات نامی است
که یهودان به قانون موسی دهند.
اسفار پنجگانه یا پنج کتاب موسی عبارت است از :
1 - ژنز یا سِفْرِ تکوین تا استقرار عبرانیان در مصر.
2 - جلای وطن یا سِفْرِ خروج.
3 - سِفْرِ لاویان یا احکام صریح مذهبی.
4 - سِفْرِ اعداد یا شرح نیروی مادی قوم.
5 - سِفْرِ تثنیه یا مکمل کتابهای یاد شدۀ قبل.

ابنُ سیرین. کنیت معبِّری موسوم به محمّد و مکنّی به أبوبکر، معاصر با حسن بصري، و او از تابعین است، سیرین پدر او مسگر و اهل جرجرایا بوده و اسیر شده است. مادرش صفیه کنیز أبوبکر بود. ابن سیرین در خواب گذاری و تعبیر، مثل است و بسیاری حکایات از او نقل شده و کتابهائی به او نسبت میـکنند مانند منتخب الکلام فی تفسیر الاحلام. کتاب تعبیر الرّؤیا. کتاب الجوامع. و گورش به بصرة است.

***

ابن سِيرِين
(33 - 110 ه.ق 653 - 729 م)
محمد بن سيرين البصري،
الأنصاري بالولاء،
أبوبكر :
إمام وقته في علوم الدين بالبصرة.
تابعي.
من أشراف الكتّاب.
مولده و وفاته في البصرة.
نشأ بزازا،
في أذنه صمم.
و تفقه و روى الحديث،
و اشتهر بالورع
و تعبير الرؤيا.
و استكتبه أنس بن مالك، بفارس.
و كان أبوه مولى لأنس.
ينسب له كتاب «تعبير الرؤيا - ط»
ذكره ابن النديم،
و هو غير «منتخب الكلام في تفسير الأحلام»
المطبوع،
المنسوب إليه أيضا، و ليس له.

الإِثمُ حَزّازُ القُلوبِ.

یوسف بن طاهر بن یوسف بن حسن خویی، مکنّی به أبویعقوب و معروف به خویی. از مردم خوی آذربایجان و أدیب بود و شعر نیکو میـسرود. در قصبۀ نوقان طوس سکونت کرد و دستیار حاکم آنجا شد و دارای صفات پسندیده گردید. سمعاني صاحب الأنساب با او در آن آبادی ملاقات و قطعاتی از أشعار او را یادداشت کرده و گفته است که به گمانم او در سال ٥٤٩ ه.ق. در وقعۀ عرب در طوس یا پیش از آن کشته شد. از آثار اوست ١ - شرح سقط الزند ابوالعلاء معرّی ٢ - فرائد الخرائد ٣ - تنزیه القرآن الشّریف عن وصمة اللّحن و التّحریف. (از أعلام زرکلي).

خَـنـســاء. دختر عمرو بن الشرید است و نسب او به مضر می رسد. از شاعران مخضرم است; یعنی عصر جاهلیت و اسلام را درک کرد. عالمان شعر متفقــند که زنی چون او در شعر نیامده است و اکثر اشعار او در رثاء برادر وی صخر است که در واقعۀ یوم الکلاب، از ایام عرب، کشته شد. خـنـســاء با قوم خود; یعنی بنی سلیم خدمت پیغمبر رسید و اسلام آورد. دیوان او و ملخّص آن شرح و به چاپ رسیده است.
ابن الندیم گوید :
او قلیل الشعر بود و ابوسعید سکزی و ابن السکیت و ابن الاعرابی دیوان او را گرد کرده اند.

مطران. [ م َ / م ِ ] (معرب ، اِ) بزرگ و مهتر ترسایان و این عربی محض نیست.
سرکردۀ نصاری و سرگروه و مهتر آنان و گویند مطران اکثر زنجیر بر اندام خود پیچیده دارد.
رئیس کهنه و آن مادون بطرک و مافوق اسقف است. ج، مَطارین، مَطارِنَة (دخیل).
منصبی از مناصب ترسایان در بلاد اسلام، اول بطریق است و پس از آن جاثلیق و پس مطران و پس اسقف و پس قسیس و پس شماس.
عربی محض نیست.
فروتر از جاثلیق که حاکم ترسایان است در نصرانیت.
مرتبت دین مسیحیان و مقام او در خراسان به مرو از جانب جاثلیق بوده است.