يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الجِبَالُ وَ كاَنَتِ الجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلاً

 کلمۀ « مَـهـیل » یک اسم است در نقش صفت.
 سه حرف اصلیش « ه ی ل » است.
 مهیل یعنی :
 - ریخته از خاک و ریگ و جز آن.
 - فروریخته.

   هنگامِ سپیده دَم خروسِ سحری
                            دانی که چرا همی کند نوحه گری؟
   یعنی که نُمودند در آئینۀ صبح
                            کز عُمر شبی گذشت و تو بیخبری

 ما مِنكُم مِن أَحَدٍ إلّا وَ قَد وُكِّلَ بِهِ قَرينُهُ مِنَ الجِنِّ ،

 قالوا:

 وَ إيّاكَ يا رَسولَ اللهِ؟

 قالَ:

 وَ إيّايَ

 إِلّا أَنَّ اللهَ أَعانَني عَلَيهِ ، فَأَسلَمَ مِنهُ

از « أَسلَمَ شَیطانی »، شد نفسِ تو رَبّانی
ابلیس، مسلمان شد، تا باد چُنین بادا

 قَالَ أَوْسَطُهُمْ :
 
 أَ لَمْ أَقُل لَكُم لَوْ لَا تُسَبِّحُونَ؟

 کلمۀ « تُسَبِّحُونَ » یک فعل است.
 ازنظر زمانی مُضارِع است ،
 یعنی بر زمان حال یا آینده دَلالت میکند.
 « تُسَبِّحُونَ » یک فعل جمع است و مفردش « تُسَبِّحُ » میباشد.
 سه حرف اصلیش « س ب ح » است.
 مصدرش کلمۀ « تَـسـبـیـح » است.
 تـسـبـیـح :
 - مُنَزَّه دانستنِ حق باشد از نقائص‏ ...
 - خدای را به پاکی
   [ از هرگونه نقائص و عیوب و بدیها و زشتیها ] یاد کردن.

 به قول خواجۀ شیراز:
 هرچه هست از  قامتِ  ناسازِ  بی اندامِ ماست
 ور نه تشریفِ تو، بر بالای کس، کوتاه نیست
 وبه قول شیخ جامی:
 مُبَرّا  دامَـنَـش از  تُهمَتِ عیب

 تُــسَبِّـحون یک فعل معلوم
 ویک فعل مُتَعَدّی است یعنی هم دارای فاعل و
 هم دارای مفعول است.
 تُــسَبِّـحون یک فعل از بابِ تَفعیل میباشد و باب تفعیل
 بر تکرار و استمرار و پیوستگی و تدریج دَلالت میکند.
 همچنین در باب تفعیل نوعی «تَعَمُّـل» وجود دارد،
 و «تَعَمُّـل» یعنی :
 رنج بردن در کار،
 خود را به زحمت انداختن برای انجام کاری.

 وَ غَدَوْا عَلى‏ حَرْدٍ قادِرينَ

 کلمۀ « حَرد » یک اسم است.
 - قصد.
 - قصد کردن.
 - آهنگ کردن.
 - بازداشت.
 - بازداشتن.
 - غضب کردن.
 - خشم گرفتن.

 یکی لحظه از او دوری نباید
                             کز آن دوری خرابی ها فَزاید

 تو می گویی که بازآیم چه باشد؟
                               تو بازآیی اگر دل در گشاید

 بسی این کار را آسان گرفتند     
                                 بسی دشوارها آسان نماید

 چرا آسان نماید کارِ دشوار        
                             که تقدیر از کمین عقلت رباید؟

 به هر حالی که باشی، پیشِ او باش   
                               که از نزدیک بودن، مِهر زاید

 اگر تو پاک و ناپاکی بِـمَـگریز   
                                 که پاکی ها ز نزدیکی فزاید

 چنانک تن بِساید بر تنِ یار   
                             به دیدن، جانِ او بر جان بساید

 چو پا واپس کشد یک روز از دوست  
                           خطر باشد که عمری دست خاید

 جدایی را چرا می آزمایی      
                             کسی مَر زهر را چون آزماید؟

 گیاهی باش سبز از آبِ شوقش  
                              مَـیَـندیش از خری کو ژاژ خاید

 سَرَک بر آستان نِه همچو مِسمار 
                            که گردون این چنین سَر را نساید

 كَذالِكَ الْعَذابُ  وَ لَعَذابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ  لَوْ كاَنواْ يَعْلَمونَ

 کلمۀ « عَذاب » یک اسم است بر وزن فَعال.
 - آنچه دشوار باشد بر انسان و او را از قصدش باز دارد.
 - نَکال.
 - هر چه به نفس رسد از اَلَم.
 - شکنجه.
 - سیاست و عقوبت.
 - تنبیه و زدن تازیانه.
 - جفا و بلا.

   هله نومید نباشی چو تو را یار براند
                    گَرَت امروز براند، نه که فردات بخواند؟
   در اگر بر تو ببندد، مرو و صبر کن آن جا  
                   ز پسِ صبر، تو را او، به سَرِ صدر نشاند
   وگر او بر تو ببندد همه ره ها و گذرها         
                        رهِ پنهان  بنماید که کس آن راه نداند
   نه که قصّاب  به خنجر چو سرِ میش بِبُرّد 
                   نَهِلَد  کُشتۀ خود را ،  کُشد  آن گاه  کشاند
   چو دَمِ میش نماند، زِ دَمِ خود کندش پُر 
                  تو ببین کاین دمِ رحمن  به کجا هات رساند
   به مَثَل گفته ام  این را، وگر نه کرمِ او   
                       نکُشد هیچ کسی را  و ز کُشتن برهاند
   همگی مُلکِ سلیمان به یکی مور ببخشد  
                       بدهد هر دو جهان را و دلی را نرَماند
   دل من گِردِ جهان گشت و نیابید مِثالش   
             به که ماند، به که ماند، به که ماند، به که ماند؟
   هله خاموش که شمسُ الحقِ تبریز از این می  
                 همگان را بچشاند، بچشاند، بچشاند، بچشاند

 فَعَصى‏ فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبيلاً

 کلمۀ « وَبـیـل » یک اسم است که در نقش صفت
 ظاهر شده و از نوع صفت مُـشَـبَّـهـة است.
 سه حرف اصلیش « و ب ل » میباشد.
 
 - گِران.
 - ناگُوار.
 - ناگُوارنده.
 - سخت.
 - کار سخت و دشوار. 
 - شدید.

  
   إِنَّ لَدَيْنا أَنْكالاً وَ جَحيماً

   سه حرف اصلی آن « ج ح م » است و بر وزن فعیل.
   جحیم یک اسم است.
   جَــحــیــم :
   - آتش سخت شعله زن . 
   - آتش توبرتو.
   - هر آتش بزرگ که در مَغاکی افروخته باشند. 
   - آتش بزرگ . 
   - آتش بسیار قوی و بلند. 
   - جای سخت گرم.