مُتَشاکِس

متشاکس.

[ م ُ ت َ ک ِ ]
(ع ص)

دشوارخوی و مخالفت کننده.
ج، متشاکسون.
با یکدیگر بدخوئی کننده و مخالفت کننده.
و رجوع به تشاکس شود.

تَشاکُس

تشاکس.

[ ت َ ک ُ ]
(ع مص)

با یکدیگربدخویی کردن.
با یکدیگر بد خویی کردن و مخالفت نمودن
با یکدیگر تضادّ و اختلاف داشتن.
تخالف قوم.
اللیل والنهاریتشاکسان;
ای یتضادّان.

هَله پاسبانِ منزل، تو چگونه پاسبانی؟
که بِبُرد رَختِ ما را همه دُزدِ شب نهانی

بزن آبِ سَرد بَر رو، بِجَه و بکُن عَلالا
که ز خوابناکیِ تو همه سود شد زیانی

که چراغِ دُزد باشد شب و خوابِ پاسبانان
به دَمی چراغشان را ز چه رو نمیـنشانی؟

بگذار کاهلی را، چو ستاره شبــرَوی کُن
ز زمینیان چه ترسی که سوارِ آسمانی؟

دو سه عوعوِ سَگانه نَزَنَد رَهِ سَواران
چه بَرَد ز شیرِ شَرزه سگ و گاوِ کاهدانی

سگِ خشم و گاوِ شهوت چه زنند پیش شیری
که به «بیشۀ حقایق» بِدَرَد صفِّ عَیانی؟

نه دو قطره آب بودی که سفینه ای و نوحی
به میانِ موجِ طوفان چپ و راست میـدوانی

چو خدا بوَد پناهت چه خطر بوَد زِ راهَت؟
به فلک رسد کلاهت که سَرِ همه سَرانی

چه نکو طریق باشد که خدا رفیق باشد
سَفَرِ دُرُشت گردد چو بهشتِ جاودانی

تو مگو که: ارمغانی چه بَرَم پیِ نشانی؟
که بس است مِهر و مَه را رُخِ خویش ارمغانی

تو اگر روی وگر نی، بِدَوَد سعادتِ تو
همه کار برگُزارَد به سکون و مهربانی

چو غلامِ توست دولت، کُنَدَت هزار خدمت
که ندارد از تو چاره وَگَرَش زِ دَر بِرانی

تو بخُسپ خوش که بختت ز برای تو نخُسپَد
تو بگیر سنگ در کف که شود عقیقِ کانی

به فلک برآ چو عیسی، اَرِنی بگو چو موسی
که خدا تو را نگوید که خموش لَن تَرانی

«خَمُش» ای دل و چه چاره سَرِ خُم اگر بگیری
دلِ خُنب برشکافد چو بجوشد این معانی

دو هزار بار هر دَم تو بخوانی این غزل را
اگر آن سوی حقایق سَیَرانِ او بدانی

... در احكام جماعت ...

احوط آن است كه مأموم در دو ركعت اول از نماز اخفاتى، ترك قرائت كند در صورتى كه در آن دو ركعت با امام باشد
اگر چه اقوى، جواز قرائت با كراهت است.
و بر فرض آن كه ترك قرائت كند، مستحب است كه مشغول تسبيح و تحميد الهى و صلوات بر محمد و آل او باشد
و در دو ركعت اول نماز جهريّه، اگر صداى امام را در قرائت، همهمه‌ى او را بشنود بايد ترك قرائت كند بلكه احوط و اولى آن است كه در حال قرائتِ او ساكت باشد و قرائت را گوش كند اگر چه اقوى جواز مشغول بودن به ذكر و نحو آن است در آن حال.
و هر گاه صداى امام و لو همهمه‌ى او را نشنود جايز است براى او قرائت حمد و سوره، بلكه استحباب آن قوى است و احوط آن است قرائت كند به قصد قربت مطلقه بدون قصد جزئيّت؛ هر چند اقوى جواز آن است به قصد جزئيّت نيز.
و در دو ركعت اخيره‌ى نماز اخفاتى و جهرى مثل منفرد است كه واجب است به وجوب تخييرى در آن بين قرائت حمدِ تنها يا تسبيحات اربعه چه امام در آنها قرائت كند يا تسبيحات بگويد و چه مأموم قرائت او را بشنود يا نه.

... عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ ع

قَالَ

قَالَ رَسُولُ اللهِ ص:

خَيْرُ الدُّعَاءِ الِاسْتِغْفَارُ

تَحتَ الحَنَک

تحت الحنک.

[ ت َ تَل / تُل ح َ ن َ ]
(از ع، اِ مرکب)

معمولِ زهّاد است که یک پیچ عمامه از تحت حنک گذرانده به سر پیچند.
نوعی از بندش دستار و آن چنان است که زهّاد در اثنای بستن عمامه یک پیچ را از زیر زنخ میگذرانند و این در بعضی از مذاهب مسنون است.
یک پیچ از عمامه که از زیر زنخ گذرانیده به سر پیچند.
حصه ای از عمامه که آویخته است و گاهی زیر حنک (زنخ) بسته میشود.
دنبالۀ عمامه که از یک سوی به زیر حنک گذرانند و از دیگر سوی به دوش افکنند.

کبک چون طالب علم ست و در این نیست شکی
مسأله خواند تا بگذرد از شب سه یکی
بسته زیر گلو از غالیه تحت الحنکی
پیرهن دارد زین طالب علمانه یکی
منوچهری

هیچکس منکر تحت الحنک واعظ نیست
این قدر هست که چسپان تر از این میباید
صائب

هرگز نشدم بسوزنی یار کسی
وین دیده ندوخت چشم بر تار کسی
صد شکر که در جهان نبستم هرگز
تحت الحنکی بقصد دستار کسی
رُکنای کاشی

تحت حنک.

[ ت َ ت ِ ح َ ن َ ]
(ترکیب اضافی، اِ مرکب)

تحت الحنک.
رجوع به همین کلمه شود.

علي بن أبي طالِب ع

(23 ق ه 40 ه 600 - 661 م)

عليّ بن أبي طالب
بن عبد المطلب الهاشمي القرشي،
أبو الحسن:

أمير المؤمنين،
رابع الخلفاء الراشدين،
و أحد العشرة المبشرين،
و ابن عم النبي و صهره،
و أحد الشجعان الأبطال،
و من أكابر الخطباء و العلماء بالقضاء،
و أول الناس إسلاما بعد خديجة.
ولد بمكة،
و ربي في حجر النبي صلى الله عليه و سلم
و لم يفارقه.
و كان اللواء بيده في أكثر المشاهد.
و لما آخى النبي
صلى الله عليه و سلم
بين أصحابه قال له:
أنت أخي.
و ولي الخلافة
بعد مقتل عثمان ابن عفان (سنة 35 ه)
فقام بعض أكابر الصحابة
يطلبون القبض على قتلة عثمان و قتلهم،
و توقي عليّ الفتنة،
فتريث،
فغضبت عائشة و قام معها جمع كبير،
في مقدمتهم طلحة و الزبير،
و قاتلوا عليا،
فكانت وقعة الجمل
(سنة 36 ه)
و ظفر عليّ
بعد أن بلغت قتلى الفريقين عشرة آلاف.
ثم كانت وقعة صفين
(سنة 37 ه)
و خلاصة خبرها
أن عليا عزل معاوية من ولاية الشام،
يوم ولي الخلافة،
فعصاه معاوية،
فاقتتلا مائة و عشرة أيام،
قتل فيها من الفريقين سبعون ألفا،
و انتهت بتحكيم
أبي موسى الأشعري
و عمرو بن العاص،
فاتفقا سرا على خلع عليّ و معاوية،
و أعلن أبو موسى ذلك،
و خالفه عمرو
فأقر معاوية،
فافترق المسلمون ثلاثة أقسام:
الأول بايع لمعاوية
و هم أهل الشام،
و الثاني حافظ على بيعته لعليّ
و هم أهل الكوفة،
و الثالث اعتزلهما
و نقم على عليّ رضاه بالتحكيم.
و كانت وقعة النهروان
(سنة 38 ه)
بين علي و أباة التحكيم،
و كانوا قد كفروا عليا
و دعوه إلى التوبة
و اجتمعوا جمهرة،
فقاتلهم،
فقتلوا كلهم
و كانوا ألفا و ثمانمائة،
فيهم جماعة من خيار الصحابة.
و أقام عليّ بالكوفة
(دار خلافته)
إلى أن قتله
عبد الرحمن بن ملجم المرادي
غيلة
في مؤامرة 17 رمضان المشهورة.
و اختلف في مكان قبره.
روى عن النبي صلى الله عليه و سلم 586 حديثا.
و كان نقش خاتمه
«الله الملك»
و جمعت
خطبه و أقواله و رسائله
في‏ كتاب سمي
«نهج البلاغة - ط»
و لأكثر الباحثين شك في نسبته كله إليه.
أما ما يرويه أصحاب الأقاصيص من شعره
و ما جمعوه و سموه
«ديوان عليّ بن أبي طالب - ط»
فمعظمه أو كله مدسوس عليه.
و غالى به الجهلة و هو حيّ:
جي‏ء بجماعة يقولون بتأليهه،
فنهاهم و زجرهم و أنذرهم،
فازدادوا إصرارا،
فجعل لهم حفرة بين باب المسجد و القصر،
و أوقد فيها النار
و قال:
إني طارحكم فيها أو ترجعوا،
فأبوا،
فقذف بهم فيها.
و كان أسمر اللون،
عظيم البطن و العينين،
أقرب إلى القصر،
أفطس الأنف،
دقيق الذراعين،
و كانت لحيته مل‏ء ما بين منكبيه.
ولد له 28 ولدا منهم 11 ذكرا و 17 أنثى.
و أقيم له «تمثال»
في مدينة همذان
سنة 1343 ه.
و مما كتب المتأخرون في سيرته:
«الإمام علي - ط»
عدة أجزاء لعبد الفتاح عبد المقصود،
و «ترجمة علي بن أبي طالب - ط»
لأحمد زكي صفوت،
و «عبقرية الإمام - ط»
لعباس محمود العقاد،
و «علي بن أبي طالب - ط»
لحنا نمر،
و مثله لفؤاد افرام البستاني،
في سلسلة الروائع،
و «علي ابن أبي طالب - ط»
لمحمد سليم الجندي،
و «حياة علي بن أبي طالب - ط»
لمحمد حبيب الله الشنقيطي،
و «علي و بنوه - ط»
لطه حسين.

اِحیاء

احیاء.

[ اِح ]
(ع مص)

اِحیا.
زنده گردانیدن.
زنده کردن

- احیاء ارض ; احیاء موات.
- احیاء موات ; احیاء ارض.
آباد کردن زمین ویران و عمارت خراب.
آبادان کردن زمین و جز آن.

|| رواج و رونق دوباره بخشیدن.

|| یافتن زمین را فراخ نعمت و بسیارنبات:
اَحیَینا الأرض ;
یافتیم زمین را فراخ نعمت بسیارنبات.

|| در فراخی نعمت شدن.
زیستن در فراخی نعمت:
اَحیَتِ القوم;
زیستند مواشی قوم و نیکوحال شدند و گشتند در فراخی عیش و نعمت.
اَحیَتِ الناقةُ;
زیست بچۀ ناقه.

|| در باران شدن.

|| شب زنده داری کردن.
شب را بیدار گذاشتن.
شب زنده داری.
- شبهای احیاء.
رجوع به ترکیبات شب شود.

 شب احیاء;
شب نوزدهم و بیست ویکم و بیست وسوم رمضان که در آن شبها بجهت احتمال شب قدر بودن احیاء دارند. یعنی تا صبح بیدار مانند و عبادت کنند.
شب نوزدهم و بیست ویکم و بیست وسوم ماه رمضان المبارک که زهّاد ایران این شبها را در مبارکی طاق میدانند و زنده میدارند و عجب آنکه در شماره نیز طاق واقع شده.
بقول اکثر فضلای امامیه لیلةالقدر در میان این لیالی گم است.
رجوع به شب قدر شود.

نُوَیريّ

نُوَیریّ.

[ ن ُ وَی ی ]
(اِخ)

احمد بن عبدالوهاب بن محمد بن عبدالدائم بن منجی بکری قرشی کندی، ملقب به شهاب الدین و معروف به نویری کندی، از علما و مورخان و خطاطان برجستۀ «مصر» است.
به سال ٦٧٧ ه.ق. در قریۀ نویره از قراء صعید ادنی در مصر تولد یافت و به سال ٧٣٢ یا ٧٣٣ ه.ق. درگذشت.
از تألیفات اوست:
کتاب نهایة الارب فی فنون الادب در ٣٠ جلد.

النُّوَيْريّ

(677 - 733 ه.ق. 1278 - 1333 م.)

أحمد بن عبد الوهاب
بن محمد بن عبد الدائم
القرشي
التيمي
البكري،
شهاب الدين النويري:

عالم بحاث غزير الاطلاع.
نسبته إلى نويرة
(من قرى بني سويف بمصر)
و مولده و منشأه بقوص.
اتصل بالسلطان الملك الناصر
و وكله السلطان في بعض أموره،
و تقلب في الخدم الديوانية،
و باشر نظر الجيش في طرابلس،
و تولى نظر الديوان بالدقهلية و المرتاحية.
و كان ذكيّ الفطرة،
حسن الشكل،
فيه أريحية و ود لأصحابه.
و له نظم يسير و نثر جيد.
و يكفيه أنه مصنف
«نهاية الأرب في فنون الأدب - ط»
كبير جدا
و هو أشبه بدائرة معارف
لما وصل إليه العلم عند العرب في عصره.
و يقول فازيليف:
إن نهاية الأرب
على الرغم من تأخر عصره
يحوي أخبارا خطيرة
عن صقلّيّة
نقلها عن مؤرخين قدماء
لم تصل إلينا كتبهم مثل
ابن الرقيق
و ابن رشيق
و ابن شداد
و غيرهم.
توفي في القاهرة.

و عن عائشة رضى الله عنها

أن رسول الله صلى الله عليه و سلم

كان يقول فى سجوده و ركوعه:

«سبّوح قدّوس ربّ الملائكة و الرّوح»

فى حديث الدّعاء «سُبُّوحٌ‏ قدّوس»

يرويان بالضّمّ و الفتح،

و الفتح أقيس،

و الضّمّ أكثر استعمالا،

و هو من أبنية «المبالغة».

و المراد بهما التّنزيه.