[المناقب لابن شهرآشوب‏]

أَمَّا آدَابُهُ ص

فَقَدْ جَمَعَهَا بَعْضُ الْعُلَمَاءِ

وَ الْتَقَطَهَا مِنَ الْأَخْبَارِ

كَانَ النَّبِيُّ ص

أَحْكَمَ النَّاسِ

وَ أَحْلَمَهُمْ

وَ أَشْجَعَهُمْ

وَ أَعْدَلَهُمْ

وَ أَعْطَفَهُمْ

لَمْ تَمَسَّ يَدُهُ يَدَ امْرَأَةٍ لَا تَحِلُّ

وَ أَسْخَى النَّاسِ

لَا يَثْبُتُ عِنْدَهُ دِينَارٌ وَ لَا دِرْهَمٌ

فَإِنْ فَضَلَ

وَ لَمْ يَجِدْ مَنْ يُعْطِيهِ

وَ يَجُنُّهُ اللَّيْلُ

لَمْ يَأْوِ إِلَى مَنْزِلِهِ

حَتَّى يَتَبَرَّأَ مِنْهُ إِلَى مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ

لَا يَأْخُذُ مِمَّا آتَاهُ اللهُ

إِلَّا قُوتَ عَامِهِ فَقَطْ

مِنْ يَسِيرِ مَا يَجِدُ مِنَ التَّمْرِ وَ الشَّعِيرِ

وَ يَضَعُ سَائِرَ ذَلِكَ فِي سَبِيلِ اللهِ

وَ لَا يُسْأَلُ شَيْئاً إِلَّا أَعْطَاهُ

ثُمَّ يَعُودُ إِلَى قُوتِ عَامِهِ

فَيُؤْثِرُ مِنْهُ

حَتَّى رُبَّمَا احْتَاجَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعَامِ

إِنْ لَمْ يَأْتِهِ شَيْ‏ءٌ

وَ كَانَ يَجْلِسُ عَلَى الْأَرْضِ

وَ يَنَامُ عَلَيْهَا

وَ يَأْكُلُ عَلَيْهَا

وَ كَانَ يَخْصِفُ النَّعْلَ

وَ يَرْقَعُ الثَّوْبَ

وَ يَفْتَحُ الْبَابَ

وَ يَحْلُبُ الشَّاةَ

وَ يَعْقِلُ الْبَعِيرَ

فَيَحْلِبُهَا

وَ يَطْحَنُ مَعَ الْخَادِمِ

إِذَا أَعْيَا

وَ يَضَعُ طَهُورَهُ بِاللَّيْلِ بِيَدِهِ

وَ لَا يَتَقَدَّمُهُ مُطْرِقٌ

وَ لَا يَجْلِسُ مُتَّكِئاً

وَ يَخْدُمُ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ

وَ يَقْطَعُ اللَّحْمَ

وَ إِذَا جَلَسَ عَلَى الطَّعَامِ جَلَسَ مُحَقَّراً

وَ كَانَ يَلْطَعُ أَصَابِعَهُ

وَ لَمْ يَتَجَشَّأْ قَطُّ

وَ يُجِيبُ دَعْوَةَ الْحُرِّ وَ الْعَبْدِ

وَ لَوْ عَلَى ذِرَاعٍ أَوْ كُرَاعٍ

وَ يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ

وَ لَوْ أَنَّهَا جُرْعَةُ لَبَنٍ وَ يَأْكُلُهَا

وَ لَا يَأْكُلُ الصَّدَقَةَ

لَا يَثْبُتُ بَصَرُهُ فِي وَجْهِ أَحَدٍ

يَغْضَبُ لِرَبِّهِ

وَ لَا يَغْضَبُ لِنَفْسِهِ

وَ كَانَ يُعَصِّبُ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِهِ مِنَ الْجُوعِ

يَأْكُلُ مَا حَضَرَ

وَ لَا يَرُدُّ مَا وَجَدَ

لَا يَلْبَسُ ثَوْبَيْنِ

يَلْبَسُ بُرْداً حِبَرَةً يَمَنِيَّةً

وَ شَمْلَةً جُبَّةَ صُوفٍ

وَ الْغَلِيظَ مِنَ الْقُطْنِ وَ الْكَتَّانِ

وَ أَكْثَرُ ثِيَابِهِ الْبَيَاضُ

وَ يَلْبَسُ الْعِمَامَةَ

وَ يَلْبَسُ الْقَمِيصَ

مِنْ قِبَلِ مَيَامِنِهِ

وَ كَانَ لَهُ ثَوْبٌ لِلْجُمُعَةِ خَاصَّةً

وَ كَانَ إِذَا لَبِسَ جَدِيداً

أَعْطَى خَلَقَ ثِيَابِهِ مِسْكِيناً

وَ كَانَ لَهُ عَبَاءٌ

يُفْرَشُ لَهُ

حَيْثُ مَا يَنْقُلُ تُثْنَى ثَنْيَتَيْنِ

يَلْبَسُ خَاتَمَ فِضَّةٍ

فِي خِنْصِرِهِ الْأَيْمَنِ

يُحِبُّ الْبِطِّيخَ

وَ يَكْرَهُ الرِّيحَ الرَّدِيَّةَ

وَ يَسْتَاكُ عِنْدَ الْوُضُوءِ

يُرْدِفُ خَلْفَهُ عَبْدَهُ أَوْ غَيْرَهُ

يَرْكَبُ مَا أَمْكَنَهُ مِنْ فَرَسٍ أَوْ بَغْلَةٍ أَوْ حِمَارٍ

وَ يَرْكَبُ الْحِمَارَ بِلَا سَرْجٍ

وَ عَلَيْهِ الْعِذَارُ

وَ يَمْشِي رَاجِلًا وَ حَافِياً

بِلَا رِدَاءٍ وَ لَا عِمَامَةٍ وَ لَا قَلَنْسُوَةٍ

وَ يُشَيِّعُ الْجَنَائِزَ

وَ يَعُودُ الْمَرْضَى فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ

يُجَالِسُ الْفُقَرَاءَ

وَ يُؤَاكِلُ الْمَسَاكِينَ

وَ يُنَاوِلُهُمْ بِيَدِهِ

وَ يُكْرِمُ أَهْلَ الْفَضْلِ فِي أَخْلَاقِهِمْ

وَ يَتَأَلَّفُ أَهْلَ الشَّرَفِ بِالْبِرِّ لَهُمْ

يَصِلُ ذَوِي رَحِمِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُؤْثِرَهُمْ عَلَى غَيْرِهِمْ

إِلَّا بِمَا أَمَرَ اللهُ

وَ لَا يَجْفُو عَلَى أَحَدٍ

يَقْبَلُ مَعْذِرَةَ الْمُعْتَذِرِ إِلَيْهِ

وَ كَانَ أَكْثَرَ النَّاسِ تَبَسُّماً

مَا لَمْ يُنَزَّلْ عَلَيْهِ قُرْآنٌ

أَوْ لَمْ تَجْرِ عِظَةٌ

وَ رُبَّمَا ضَحِكَ مِنْ غَيْرِ قَهْقَهَةٍ

لَا يَرْتَفِعُ عَلَى عَبِيدِهِ وَ إِمَائِهِ فِي مَأْكَلٍ وَ لَا مَلْبَسٍ

مَا شَتَمَ أَحَداً بِشَتْمَةٍ

وَ لَا لَعَنَ امْرَأَةً وَ لَا خَادِماً بِلَعْنَةٍ

وَ لَا لَامُوا أَحَداً إِلَّا قَالَ دَعُوهُ

وَ لَا يَأْتِيهِ أَحَدٌ حُرٌّ أَوْ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ

إِلَّا قَامَ مَعَهُ فِي حَاجَتِهِ

لَا فَظٌّ

وَ لَا غَلِيظٌ

وَ لَا صَخَّابٌ فِي الْأَسْوَاقِ

وَ لَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ

وَ لَكِنْ يَغْفِرُ وَ يَصْفَحُ

يَبْدَأُ مَنْ لَقِيَهُ بِالسَّلَامِ

وَ مَنْ رَامَهُ بِحَاجَةٍ صَابَرَهُ

حَتَّى يَكُونَ هُوَ الْمُنْصَرِفَ

مَا أَخَذَ أَحَدٌ يَدَهُ فَيُرْسِلَ يَدَهُ حَتَّى يُرْسِلَهَا

وَ إِذَا لَقِيَ مُسْلِماً بَدَأَهُ بِالْمُصَافَحَةِ

وَ كَانَ لَا يَقُومُ وَ لَا يَجْلِسُ

إِلَّا عَلَى ذِكْرِ اللهِ

وَ كَانَ لَا يَجْلِسُ إِلَيْهِ أَحَدٌ

وَ هُوَ يُصَلِّي

إِلَّا خَفَّفَ صَلَاتَهُ

وَ أَقْبَلَ عَلَيْهِ

وَ قَالَ

أَ لَكَ حَاجَةٌ

وَ كَانَ أَكْثَرُ جُلُوسِهِ

أَنْ يَنْصِبَ سَاقَيْهِ جَمِيعاً

يَجْلِسُ حَيْثُ يَنْتَهِي بِهِ الْمَجْلِسُ

وَ كَانَ أَكْثَرُ مَا يَجْلِسُ

مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ

وَ كَانَ يُكْرِمُ مَنْ يَدْخُلُ عَلَيْهِ

حَتَّى رُبَّمَا بَسَطَ ثَوْبَهُ

وَ يُؤْثِرُ الدَّاخِلَ بِالْوَسَادَةِ

الَّتِي تَحْتَهُ

وَ كَانَ فِي الرِّضَا وَ الْغَضَبِ

لَا يَقُولُ إِلَّا حَقّاً

وَ كَانَ يَأْكُلُ

الْقِثَّاءَ بِالرُّطَبِ

وَ الْمِلْحِ

وَ كَانَ أَحَبُّ الْفَوَاكِهِ الرَّطْبَةِ إِلَيْهِ

الْبِطِّيخَ وَ الْعِنَبَ

وَ أَكْثَرُ طَعَامِهِ الْمَاءَ وَ التَّمْرَ

وَ كَانَ يَتَمَجَّعُ اللَّبَنَ بِالتَّمْرِ

وَ يُسَمِّيهِمَا الْأَطْيَبَيْنِ

وَ كَانَ أَحَبُّ الطَّعَامِ إِلَيْهِ اللَّحْمَ

وَ يَأْكُلُ الثَّرِيدَ بِاللَّحْمِ

وَ كَانَ يُحِبُّ الْقَرْعَ

وَ كَانَ يَأْكُلُ لَحْمَ الصَّيْدِ

وَ لَا يَصِيدُهُ

وَ كَانَ يَأْكُلُ الْخُبْزَ وَ السِّمْنَ

وَ كَانَ يُحِبُّ مِنَ الشَّاةِ الذِّرَاعَ وَ الْكَتِفَ

وَ مِنَ الْقِدْرِ الدُّبَّاءَ

وَ مِنَ الصِّبَاغِ الْخَلَّ

وَ مِنَ التَّمْرِ الْعَجْوَةَ

وَ مِنَ الْبُقُولِ الْهِنْدَبَاءَ وَ الْبَاذَرُوجَ وَ الْبَقْلَةَ اللَّيِّنَةَ

در دو جهان لطیف و خوش همچو امیر ما کجا؟
ابروی او گره نشد گر چه که دید صد «خطا»

چشم گشا و رو نگر جُرم بیار و خو نگر
خوی چو آب جو نگر جمله طراوت و صفا

من ز سلامِ گرمِ او آب شدم ز شرمِ او
وز سخنانِ نرم او آب شوند سنگها

زَهر به پیشِ او بِبَر تا کُنَدش بِه از شِکَر
قهر به پیش او بِنِه تا کُندش همه رضا

«آب حیات» او ببین هیچ مترس از «اجل»
در دو دَرِ رضای او هیچ ملرز از «قضا»

سجده کنی به پیش او عزّتِ مسجدت دهد
ای که تو خوار گشته ای زیر قدم چو بوریا

خواندم «امیر عشق» را فهم بدین شود تو را
چونک تو رَهنِ صورتی صورتت ست ره نما

از تو دل ار سفر کند با تپش جگر کند
بر سر پاست منتظر تا تو بگوییش بیا

دل چو کبوتری اگر میــبپرد ز بام تو
هست خیال بام تو قبله جانش در هوا

بام و هوا تویی و بس نیست روی بجُز هوس
«آبِ حیاتِ جان» تویی صورتـها همه سقا

دور مرو سفر مجو پیش تو ست ماهِ تو
نعره مزن که زیرِ لب میـشنود ز تو دعا

میـشنود دعای تو میـدَهَدَت جواب او
کای کَرِ من کَری بِهِل، گوشِ تمام برگشا

گر نه حدیث او بُدی جانِ تو آه کی زدی؟
آه بزن که آهِ تو راه کند سوی خدا

چرخ زنان بدان خوشم کآب به بوستان کشم
میوه رسد ز «آب جان» شوره و سنگ و ریگ را

باغ چو زرد و خشک شد تا بخورد ز «آب جان»
شاخ شکسته را بگو آب خور و بیآزما

شب برود بیا به گَه تا شنوی حدیثِ شَه
شب همه شب مثالِ مَه تا به «سحر» مشین ز پا

چه پادشاست که از خاک پادشا سازد
ز بهر یک دو گدا خویشتن گدا سازد؟

بـ اقرضوا الله کدیه کند چو مسکینان
که تا تو را بدهد ملک و متّکا سازد

به مرده برگذرد مرده را حیات دهد
به درد درنگرد درد را دوا سازد

چو باد را فسراند ز باد آب کند
چو آب را بدهد جوش از او هوا سازد

نظر مکُن به جهانــخوار کاین جهان فانی ست
که او به عاقبتش عالمِ بقا سازد

ز کیمیا عجب آید که زر کند مس را
مسی نگر که به هر لحظه کیمیا سازد

هزار قفل گر هست بر دلت مهراس
«دکان عشق» طلب کن که دلگشا سازد

کسی که بی قلم و آلتی به بتخانه
هزار صورت زیبا برای ما سازد

هزار لیلی و مجنون ز بهر ما برساخت
چه صورت ست که بهر خدا خدا سازد؟

گر آهن ست دل تو ز سختی اش مَگری
که «صیقل کرمش» آینه صفا سازد

ز دوستان چو ببُرّی به زیر خاک رَوی
ز مار و مور حریفان خوش لقا سازد

نه مار را مدد و پشتــدارِ موسی ساخت؟
نه لحظه لحظه ز عین جفا وفا سازد؟

درون گورِ تن خود تو این زمان بنگر
که دم به دم چه خیالات دلربا سازد

چو سینه بازشکافی در او نبینی هیچ
که تا زنخ نزند کس که او کجا سازد

مثل شده ست که انگور خور ز باغ مپرس
که حق ز سنگ دو صد چشمۀ رضا سازد

درون سنگ بجویی ز آب اثر نبود
ز غیب سازد، نه از پستی و علا سازد

ز بی چگونه و چون آمد این چگونه و چون
که صد هزار بلی گو خود او ز لا سازد

دو جوی نور نگر از دو پیه پاره روان
عجب مدار عصا را که اژدها سازد

در این دو گوش نگر کهربایِ نُطق کجا ست
عجب کسی که ز سوراخ، کهربا سازد

سرای را بدهد جان و خواجه ایش کند
چو خواجه را بکُشد باز از او سرا سازد

اگر چه صورتِ خواجه به زیرِ خاک شده ست
«ضمیرِ خواجه» وطنگه ز کبریا سازد

به چشم «مردم صورت پَرَست» خواجه برفت
ولیک خواجه ز نقش دگر قبا سازد

«خموش» کن به زبان مدحت و ثنا کم گوی
که تا خدای تو را مدحت و ثنا سازد

ساقی زِ «شرابِ حق» پُر دار شرابی را
دَر دِه، «میِ رَبّانی» دلهای کبابی را

کم گوی حدیثِ نان در مجلسِ مخموران
جُز آب نمیسازد مر مردمِ آبی را

از آب و خطاب تو، تن گشت خرابِ تو
آراسته دار ای جان زین گنج خرابی را

گلزار کُند عشقت آن شورۀ خاکی را
دربار کُند موجت این جسمِ سحابی را

بفزای شراب ما بربند تو خواب ما
از شب چه خبر باشد مر مردمِ خوابی را؟

همکاسه ملک باشد مهمانِ خدایی را
باده ز فلک آید مردانِ ثوابی را

نوشد لبِ صدّیقش ز اکواب و اباریقش
در خُمِّ تُقی یابی آن بادۀ نابی را

هشیار کجا داند بیهوشیِ مستان را؟
بوجهل کجا داند احوالِ صحابی را؟

استاد خدا آمد بیواسطه صوفی را
استاد کتاب آمد صابی و کتابی را

چون مَحرَمِ حق گشتی وز واسطه بگذشتی
بربایِ نقاب از رُخ، خوبانِ نقابی را

منکِر که ز نومیدی گوید که: نیابی این
بنده رَهِ او سازد آن گفتِ نیابی را

نی بازِ سپید ست او، نی بلبلِ خوش نغمه
ویرانۀ دنیا بِه، آن جغدِ غُرابی را

«خاموش» و مگو دیگر، مفزای تو شور و شرّ
کز غیب خطاب آید جانهای خطابی را

 يَا حَارِ هَمْدَانَ مَنْ يَمُتْ يَرَنِي

مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ مُنَافِقٍ قُبُلاً

يَعْرِفُنِي طَرْفُهُ وَ أَعْرِفُهُ

بِعَيْنِهِ وَ اسْمِهِ وَ مَا فَعَلَا

أَقُولُ لِلنَّارِ وَ هِيَ تُوقَدُ لِلْعَرْضِ

ذَرِيهِ لَا تَقْرَبِي الرَّجُلاً

ذَرِيهِ لَا تَقْرَبِيهِ إِنَّ لَهُ

حَبْلًا بِحَبْلِ الْوَصِيِّ مُتَّصِلاً

حریث.
[ ح ُ رَ ]
(اِخ)

ابن جابر الحنفی.
او در جنگ صفین در رکاب امیرالمؤمنین علی بود و به بعض روایات در همان جنگ عبیدالله بن عمر را که در جیش معاویة بود او بکشت.

الْإِمَامُ بَعْدَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع ابْنُهُ

أَبُو مُحَمَّدٍ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ زَيْنُ الْعَابِدِينَ ع

وَ كَانَ يُكَنَّى أَيْضاً بِأَبِي الْحَسَنِ

وَ أُمُّهُ «شَاهْ‏ زَنَانُ» بِنْتُ يَزْدَجَرْدَ بْنِ شَهْرِيَارَ كِسْرَى

وَ يُقَالُ إِنَّ اسْمَهَا شَهْرَبَانُو

وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع وَلَّى حُرَيْثَ بْنَ جَابِرٍ

جَانِباً مِنَ الْمَشْرِقِ

فَبَعَثَ إِلَيْهِ بِنْتَيْ يَزْدَجَرْدَ بْنِ شَهْرِيَارَ

فَنَحَلَ ابْنَهُ الْحُسَيْنَ ع شَاهْ‏ زَنَانَ مِنْهُمَا

فَأَوْلَدَهَا زَيْنَ الْعَابِدِينَ ع

وَ نَحَلَ الْأُخْرَى مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ

فَوَلَدَتْ لَهُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ

فَهُمَا ابْنَا خَالَةٍ

وَ كَانَ مَوْلِدُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع بِالْمَدِينَةِ

سَنَةَ ثَمَانٍ وَ ثَلَاثِينَ مِنَ الْهِجْرَةِ

فَبَقِيَ مَعَ جَدِّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع سَنَتَيْنِ

وَ مَعَ عَمِّهِ الْحَسَنِ ع اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً

وَ مَعَ أَبِيهِ الْحُسَيْنِ ع ثَلَاثاً وَ عِشْرِينَ سَنَةً

وَ بَعْدَ أَبِيهِ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً

وَ تُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ

سَنَةَ خَمْسٍ وَ تِسْعِينَ مِنَ الْهِجْرَةِ

وَ لَهُ يَوْمَئِذٍ سَبْعٌ وَ خَمْسُونَ سَنَةً

وَ كَانَ إِمَامَتُهُ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً

وَ دُفِنَ بِالْبَقِيعِ

مَعَ عَمِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع

کتاب الإرشاد شیخ مفید (ره) قرن 5 ه.ق.

شهربانو. [ ش َ ] (اِ مرکب)
ملکه.
بانوی شهر.
(یادداشت مؤلف)

به شوهر بود بانو را یکی شاه
بزرگ و ناموَر در کشورِ ماه

به پیری باروَر شد «شهربانو»
تو گفتی در صدف افتاد لؤلو
(ویس و رامین)

شهربانو. [ ش َ ] (اِخ)
شهربانویه.
مشهور آن است که وی دختر یزدگرد پادشاه ایران بوده است و در خلافت عُمَر اسیر شد و به نکاح امام حسین (ع) درآمد و امام زین العابدین (ع) از او متولّد شد. نامهایی دیگر نیز بدو داده اند از جمله «شاه زنان».
رجوع شود به بحثی در بارۀ شهربانو (فصلی از کتاب چراغ روشنی در دنیای تاریک)

نالش بکر خاطرم ز قضا ست
گلۀ «شهربانو» از عمر ست
خاقانی

یعنی که نقاب «شهربانو»
فاروق عجم ستان گشاید
خاقانی

لیکن تتبّعات اخیر نشان داده است که این شهرت را اصلی نیست و یزدگرد را دختری بنام شهربانو نبوده است.
برای اطلاع بر مآخذ داستان شهربانو رجوع به ربیع الابرار زمخشری و قابوس نامه و مجمل التواریخ شود.

شهربانویه. [ ش َ ی َ ] (اِخ)
نامی از نامهای زنان ایرانی.
(یادداشت مؤلف ).

|| دختر یزدگرد و مادر حضرت زین العابدین (ع).
(انجمن آرا) (آنندراج)

و مادرش [ زین العابدین (ع) ] شهربانویه بنت یزدجرد الفارسی، و فخر حسینیان بر حسنیان از این است که جدّۀ ایشان شهربانویه بوده ست.
(فارسنامۀ ابن البلخی).

و مادر او [ زین العابدین (ع ) ] شهربانویه بنت یزدجرد بن ملک.
(تاریخ قمّ).

رجوع به شهربانو و مزدیسنا شود.

شهربانوارم. [ ش َ اِ رَ ] (اِخ)
خواهر گیو، دختر گودرز، زن رستم.
(ناظم الاطباء)

سپردم به رستم همی خواهرم
شه بانوان شهربانوارم
فردوسی

شاه زنان. [ هِ زَ ] (اِخ)
لقب شهربانو دخت یزدگرد همسر امام حسین بن علی علیه السّلام و مادر حضرت زین العابدین سجّاد (ع).
(یادداشت مؤلف).

" وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ

كُلُّ أُولئِكَ

كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا ".

بنا به قرائت معروف: " لا تقفُ " (به سكون قاف و ضمه فاء) از مادّۀ " قفا - يقفو - قفوا " و به معناى «متابعت» است، قافيه شعر را هم از اين جهت قافيه میگويند كه آخر هر مصراع با آخر مصراعهاى قبل از خودش «متابعت» میكند.
و بنا به قرائت غير معروف كه " لا تقُف " (با ضمه قاف و سكون فاء) قرائت كرده‏ اند از مادّۀ " قاف " گرفته‏ اند كه به همان معناى «متابعت» است، و لذا از بعضى اهل لغت نقل شده كه گفته‏ اند:
مادۀ دومى از مادّۀ اولى قلب شده، مانند لغت " جبذ " كه از مادّۀ " جذب " قلب شده و هر دو به يك معنا است، و لذا علم قيافه‏ شناسى را از اين نظر قيافه گفته‏ اند كه دنبال جاى پا را گرفته و به مقصود راهنمايى میشود.
اين آيه از پيروى و متابعت هر چيزى كه بدان علم و يقين نداريم نهى می‏كند، و چون مطلق و بدون قيد و شرط است پيروى اعتقاد غير علمى و همچنين عمل غير علمى را شامل گشته و معنايش چنين میشود:
به چيزى كه علم به صحّت آن ندارى معتقد مشو، و چيزى را كه نمیدانى مگو، و كارى را كه علم بدان ندارى مكن، زيرا همۀ اينها پيروى از غير علم است، پيروى نكردن از چيزى كه بدان علم نداريم و همچنين پيروى از علم در حقيقت حكمى است كه فطرت خود بشر آن را امضاء میكند. ...