در سورۀ اقرأ آمده:

لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ :

لنأخذن بناصيته و لنسحبنه بها إلى النار.
و السَّفع :
القبض على الشي‏ء و جذبه بشدّة.
قال عمرو بن مَعديكَرِب : 

قـــوم إذا يـقـع الــصّـريــخ رأيـتــهـم
مـن بـيـن مـلـجـم مـهـره أو «سـافع»

و قرئ :
لنسفعنّ، بالنون المشدّدة.
و قرأ ابن مسعود، لأسفعا.
و كتبتها في المصحف بالألف على حكم الوقف ...

*******

«لَنَسْفَعاً»
اللام واقعة في جواب القسم
و مضارع
مبني على الفتح لاتصاله بنون التوكيد الخفيفة
و الفاعل مستتر

*******

لَنَسْفَعاً
الوقف عليه بالألف، فرقا بينه و بين النون الثقيلة
و لأنه بمنزلة قولك : رأيت زيدا، ...

جبروت
بزرگواری.
عظمت.
کبر.
عظمت و بزرگی.
تکبر.
کیاباد.
نخوت.
سرکشی.
کبریا.
جبریاء.
جَبروت جُبروت.
کلمۀ عربی دخیل است و از «آرامی» گرفته شده است.
- قدرت.
سلطة.
احتشام.
استقلال.
- آسمان.
- جلال و جبروت، از اتباع.
- باد جبروت؛ کنایه از نخوت و تکبر
- (اصطلاح) جبروت یا عالم جبروت : عالم عظمت و جلال اسمای صفات الهی و مرتبۀ وحدت را گویند که حقیقت محمّدی است و تعلق به مرتبۀ صفات دارد.
مقابل ناسوت و لاهوت و ملکوت
مقابل عالم لاهوت.
مقابل عالم ناسوت.
مقابل عالم ملکوت.
در اصطلاح صوفیان، «عالم کروبیان» یعنی عالمی که در آن جز اراده و مشیت الهی اراده ای حکمفرما نیست.
شیخ شهاب الدین سهروردی گوید :
عوالم نزد حکما سه باشد :
عالم عقول، که عالم جبروت است
و عالم نفوس که عالم ملکوت
و عالم مُلک که عالم اجرام است.
به عقیدۀ ابوطالب مکی، جبروت، عالمِ عظمت است که منظور از آن عالم اسماء و صفات الهیه است و به عقیدۀ اکثر، «عالَمِ أوسط» است که برزخ و محیط به تمام امریّات میباشد.
در کشاف اصطلاحات الفنون چنین آمده :
و در مجمع السلوک گوید «ملکوت» در اصطلاح شرع عبارت است از برتر از عرش الهی تا زیر زمین و آنچه از اجسام و معانی و اعراض بین عرش و زمین باشد.
و «جبروت» ماسوایِ ملکوت را نامند، چنانکه دیلمی گفته.
و برخی از بزرگان گفته اند که :
بندگان تا در این جهان هستند از خود اختیاری دارند. به مجرد آنکه به عالم ملکوت انتقال یافتند همگی اختیار از دست داده و مجبور شوند که جز خواست او جل ثناؤه چیزی نخواهند و به غیر از ارادۀ او تعالی شأنه پیرامون هیچگونه اراده ای نگردند. و به عبارت دیگر :

بندگانیم جان ودل بر کف
چشم بر حکم و گوش بر فرمان

و در اصطلاح متکلمان جبروت عبارت است از صفات چنانکه لاهوت عبارت از ذات است. پس اضافه در صفات جبروت بنابر این اصطلاح اضافۀ مسمی باسم باشد - انتهی.
و در کشف اللغات گوید :
جبروت در اصطلاح سالکان مرتبۀ وحدت را گویند که حقیقت محمدی است و تعلق به مرتبۀ صفات دارد.
و در موضع دیگر گوید :
و نیز مرتبۀ صفات را جبروت خوانند و مرتبۀ اسماء را ملکوت.
و صاحب مرآة الاسرار میگوید :
بدان که اهل فردانیت را دوام مقام لاهوتست یعنی تجلی ذات. و لاهوت در اصل «لا هو إلّا هو» است حرف تا زیاده از قانون عرب است و عادت این قوم است که چون کلامی مخالط گویند چیزی زیاده کنند و چیزی حذف تا نامحرمان از حقیقت محروم مانند. پس «لا» نفی است یعنی نیست تجلی صفات طایفۀ افراد را و «هو» اسم ذات است یعنی «الا هو» مگر تجلی ذات لاهوت خود یعنی فردانیت را مقام نیست که خارج از شش حد است. و لفظ مقام که اضافت به آن میکنند و گویند مقام لاهوت به اسناد مجاز است اما مقام ندارد. و اسفل این، مقام جبروت است یعنی مقام جبر و کسر خلایق و این مقام قطب عالم است که متصرف است از عرش تا ثری. و به جر و کسر هم در شش جهت گنجد. و قطب عالم را فیض از عرش مجید است که تعلق به عزل و نصب دارد. و این مقام را جبر و کسر از آن گویند که کرامات اولیاء و معجزات انبیاء هم از این عالم است و چون از مقام جبر و کسر ترقی کنند به مقام فردانیت که لاهوت است رسند و در عالم فردانیت عالم جبروت، یعنی جبر و کسر کفر است. اما افراد قادرند بر عالم جبروت اگر به جبر و کسر مشغول شوند از فردانیت یعنی از تجلی ذات بیفتند. و بدین سبب افراد مستور میمانند - انتهی.
و قریب بدین است آنچه در مجمع السلوک در جایی واقع شده که منازل خلایق چهارند بدین ترتیب

یکی منزل که آن ناسوت نام ست
بر آن اوصاف حیوانی تمام ست
ز راه تربیت پیران بشارت
بداده چار منزل با عبارت
از آن منزل اگر خود بگذرد کس
رسد در دومین منزل ملک پس
در آن عالم چو او معروف گردد
ملائک آسمان مکشوف گردد
چو برگیرد قدم را او ز ملکوت
رسد در سومین منزل به «جبروت»
مقام روح بر من حیرت آمد
نشان از وی بگفتن غیرت آمد
در آن منزل بود کشف و کرامات
ولی باید گذشتن زآن مقامات
اگر دنیا و عقبی پیش آید
نظر کردن بر او هرگز نشاید
به نور ذکر باید درگذشتن
به آب توبه باید دل بشستن
در آن حالت مقام نور باشد
ز جای آب گل او دور باشد
چو گردد جان و دل از غیر او پاک
رسد در عالم لاهوت بی باک
در آن منزل چهارم جستجویی
نباشد با خدا جز گفتگویی
مقام قرب منزل بی نشان ست
جز آن کون و مکان دیگر جهان ست
به عون حق رسد آنجا چو سالک
شود بر جملۀ اشیاء مالک

إكمال الدين‏ - شیخ صدوق (ره) - قرن چارم قمری -
جلد 2 - صفحۀ 387

حَدَّثَنا أَبِي (ره)

عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْيَرِيِّ مَعاً

عَنِ ابْنِ عِيسَى

عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الزَّيْدِ النَّيْسَابُورِيِّ

عَنْ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْهَاشِمِيِّ

عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ

عَنْ أُسَيْدِ بْنِ صَفْوَانَ صَاحِبِ رَسُولِ اللهِ (ص)

قَالَ :

لَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (ع)

ارْتَجَّتِ الْمَوْضِعُ بِالْبُكَاءِ

وَ دَهِشَ النَّاسُ كَيَوْمَ قُبِضَ النَّبِيُّ (ص)

وَ جَاءَ رَجُلٌ بَاكٍ

وَ هُوَ مُتَسَرِّعٌ

مُسْتَرْجِعٌ

وَ هُوَ يَقُولُ :

الْيَوْمَ

انْقَطَعَتْ خِلَافَةُ النُّبُوَّةِ

حَتَّى وَقَفَ عَلَى بَابِ الْبَيْتِ الَّذِي فِيهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ

فَقَالَ :

رَحِمَكَ اللهُ يَا أَبَا الْحَسَنِ

كُنْتَ أَوَّلَ الْقَوْمِ إِسْلَاماً

وَ أَخْلَصَهُمْ إِيمَاناً

وَ أَشَدَّهُمْ يَقِيناً

وَ أَخْوَفَهُمْ لِلهِ عَزَّ وَ جَلَّ

وَ أَعْظَمَهُمْ عَنَاءً

وَ أَحْوَطَهُمْ عَلَى رَسُولِ اللهِ (ص)

وَ آمَنَهُمْ عَلَى أَصْحَابِهِ

وَ أَفْضَلَهُمْ مَنَاقِبَ

وَ أَكْرَمَهُمْ سَوَابِقَ

وَ أَرْفَعَهُمْ دَرَجَةً

وَ أَقْرَبَهُمْ مِنْ رَسُولِ اللهِ

وَ أَشْبَهَهُمْ بِهِ هَدْياً وَ نُطْقاً وَ سَمْتاً وَ فِعْلًا

وَ أَشْرَفَهُمْ مَنْزِلَةً

وَ أَكْرَمَهُمْ عَلَيْهِ

فَجَزَاكَ اللهُ

عَنِ الْإِسْلَامِ

وَ عَنْ رَسُولِ اللهِ (ص)

وَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ

خَيْراً

قَوِيتَ حِينَ ضَعُفَ أَصْحَابُهُ

وَ بَرَزْتَ حِينَ اسْتَكَانُوا

وَ نَهَضْتَ حِينَ وَهَنُوا

وَ لَزِمْتَ مِنْهَاجَ رَسُولِ اللهِ (ص) إِذْ هَمَّ أَصْحَابُهُ

وَ كُنْتَ خَلِيفَتَهُ حَقّاً

لَمْ تُنَازَعْ

وَ لَمْ تَضَرَّعْ

بِزَعْمِ الْمُنَافِقِينَ

وَ غَيْظِ الْكَافِرِينَ

وَ كُرْهِ الْحَاسِدِينَ

وَ ضَغَنِ الْفَاسِقِينَ

فَقُمْتَ بِالْأَمْرِ حِينَ فَشِلُوا

وَ نَطَقْتَ حِينَ تَتَعْتَعُوا

وَ مَضَيْتَ بِنُورِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ حِينَ وَقَفُوا

وَ لَوِ اتَّبَعُوكَ لَهُدُوا

وَ كُنْتَ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً

وَ أَعْلَاهُمْ فَوْتاً

وَ أَقَلَّهُمْ كَلَاماً

وَ أَصْوَبَهُمْ مَنْطِقاً

وَ أَكْثَرَهُمْ رَأْياً

وَ أَشْجَعَهُمْ قَلْباً

وَ أَشَدَّهُمْ يَقِيناً

وَ أَحْسَنَهُمْ عَمَلًا

وَ أَعْرَفَهُمْ بِالْأُمُورِ

كُنْتَ وَ اللهِ لِلدِّينِ يَعْسُوباً

وَ كُنْتَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَباً رَحِيماً

إِذْ صَارُوا عَلَيْكَ عِيَالًا

فَحَمَلْتَ أَثْقَالَ مَا عَنْهُ ضَعُفُوا

وَ حَفِظْتَ مَا أَضَاعُوا

وَ رَعَيْتَ مَا أَهْمَلُوا

وَ عَلَوْتَ إِذْ هَلِعُوا

وَ صَبَرْتَ إِذْ جَزِعُوا

وَ أَدْرَكْتَ إِذْ تَخَلَّفُوا

وَ نَالُوا بِكَ مَا لَمْ يَحْتَسِبُوا

وَ كُنْتَ عَلَى الْكَافِرِينَ عَذَاباً صَبّاً

وَ لِلْمُؤْمِنِينَ غَيْثاً وَ خِصْباً

فَطِرْتَ وَ اللهِ بِعِنَانِهَا

وَ فُزْتَ بِجِنَانِهَا

وَ أَحْرَزْتَ سَوَابِقَهَا

وَ ذَهَبْتَ بِفَضَائِلِهَا

لَمْ يَفْلُلْ حَدَّكَ

وَ لَمْ يَزِغْ قَلْبُكَ

وَ لَمْ تَضْعُفْ بَصِيرَتُكَ

وَ لَمْ تَجْبُنْ نَفْسُكَ

وَ لَمْ تَخُنْ

كُنْتَ كَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّكُهُ الْعَوَاصِفُ

وَ لَا تُزِيلُهُ الْقَوَاصِفُ

وَ كُنْتَ كَمَا قَالَ النَّبِيُّ :

ضَعِيفاً فِي بَدَنِكَ

قَوِيّاً فِي أَمْرِ اللهِ

مُتَوَاضِعاً فِي نَفْسِكَ

عَظِيماً عِنْدَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ

كَبِيراً فِي الْأَرْضِ

جَلِيلًا عِنْدَ الْمُؤْمِنِينَ

لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فِيكَ مَهْمَزٌ

وَ لَا لِقَائِلٍ فِيكَ مَغْمَزٌ

وَ لَا لِأَحَدٍ عِنْدَكَ هَوَادَةٌ

الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ عِنْدَكَ ضَعِيفٌ ذَلِيلٌ

حَتَّى تَأْخُذَ مِنْهُ الْحَقَّ

وَ الْبَعِيدُ وَ الْقَرِيبُ عِنْدَكَ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ

شَأْنُكَ الْحَقُّ وَ الرِّفْقُ وَ الصِّدْقُ

وَ قَوْلُكَ حُكْمٌ وَ حَتْمٌ

وَ أَمْرُكَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ

وَ رَأْيُكَ عِلْمٌ وَ عَزْمٌ

فَأَقْلَعْتَ وَ قَدْ نَهَجَ السَّبِيلُ

وَ سَهُلَ الْعَسِيرُ

وَ أُطْفِئَتِ النَّارُ

وَ اعْتَدَلَ بِكَ الدِّينُ

وَ قَوِيَ بِكَ الْإِيمَانُ

وَ ثَبَتَ بِكَ الْإِسْلَامُ وَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ سَبَقْتَ سَبْقاً بَعِيداً

وَ أَتْعَبْتَ مَنْ بَعْدَكَ تَعَباً شَدِيداً

فَجَلَلْتَ عَنِ الْبُكَاءِ

وَ عَظُمَتْ رَزِيَّتُكَ فِي السَّمَاءِ

وَ هَدَّتْ مُصِيبَتُكَ الْأَنَامَ

فَ إِنَّا لِلهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ

رَضِينَا عَنِ اللهِ قَضَاءَهُ

وَ سَلَّمْنَا لِلهِ أَمْرَهُ

فَوَ اللهِ لَنْ يُصَابَ الْمُسْلِمُونَ بِمِثْلِكَ أَبَداً

كُنْتَ لِلْمُؤْمِنِينَ كَهْفاً وَ حِصْناً

وَ عَلَى الْكَافِرِينَ غِلْظَةً وَ غَيْظاً

فَأَلْحَقَكَ اللهُ بِنَبِيِّهِ

وَ لَا حَرَمَنَا أَجْرَكَ

وَ لَا أَضَلَّنَا بَعْدَكَ

وَ سَكَتَ الْقَوْمُ حَتَّى انْقَضَى كَلَامُهُ

وَ بَكَى وَ أَبْكَى أَصْحَابُ رَسُولِ اللهِ (ص)

ثُمَّ طَلَبُوهُ

فَلَمْ يُصَادِفُوهُ.

... الحضرات الخمس الكلية،
و هي عالم المعاني و الأعيان الثابتة،
و عالم الأرواح،
و عالم المثال،
و عالم الشهادة،
و عالم الإنسان الكامل الجامع بين العوالم. ...

حَضَرات.
حضرت.
آقایان.
مخدومان.
بزرگان.
حضرات خمس الهیة :
پنج محضر و مقام است به اصطلاح عرفا که «جرجانی» آنـها را چنین تعریف نموده است
١- «حضرت غیب مطلق» و عالَم آن «عالَم اعیان ثابته» میباشد
٢- «حضرت علمیة» که برابر «حضرت شهادت مطلق» است، و عالم آن «عالم مُلک» باشد
٣ و ٤- «حضرت غیب مضاف» که دو بخش دارد نخست آنکه به «حضرت غیب مطلق» نزدیک است وعالم آن «عالم ارواح جبروتی و ملکوتی» یعنی «عالم عقول و نفوس مجرّد» باشد دوم آنکه به «شهادت مطلق» نزدیک است وعالم آن «عالم مِثال» است و به «عالم ملکوت» نامیده شود
٥- حضرتِ جامعِ چهار حضرتِ گذشته است، و عالم آن «عالم انسان» جامعِ همۀ عوالم میباشد.

شیخ احمد جامی رحمه الله

نورالدین عبدالرحمن بن احمد بن محمد دشتی. از اساتید مسلم نظم و نثر فارسی در قرن نهم هجری است. رضی الدین عبدالغفور که از خواص شاگردان اوست در شرح احوال وی آرد :
«ولادت حضرت ایشان در خرجرد جام بوده است. وقت العشاء ثالث و العشرین من شهر شعبان سنۀ سبع عشر و ثمان ماءة (شب بیست و سوم ماه شعبان سال ٨١٧ ه.ق.) لقب اصلی ایشان عمادالدین و لقب مشهور نورالدین است و اسم ایشان عبدالرحمن و در بیان تخلص خود فرموده اند :

مولدم جام و رشحۀ قلمم
جرعۀ جام شیخ الاسلامی ست
لاجرم در جریدۀ اشعار
به دو معنی تخلصم جامی ست

وی سبب مولد خود جام و نیز به جهت ارادتی که به شیخ الاسلام احمد جامی (متوفی در ٥٣٦ ه.ق.) داشته به جامی تخلص کرده است. او در قصیده ای که مختصری از احوال خود را به نظم آورده گوید :

به سال هشتصد و هفده ز هجرت نبوی
که زد ز مکه به یثرب سرادقات جلال
ز اوج قلۀ پروازگاه عزّ و قدم
بدین حضیض هوان سست کرده ام پر و بال

پدر وی احمد بن محمد دشتی از مردم دشت اصفهان بوده و جد او محمد دختر امام محمد شینانی را در عقد خود داشته و احمد پدر ایشان از او متولد شده است و از آنجا به خرجرد جام رفته اند و جامی در آنجا به دنیا آمده و به اعتبار موطن اصلی خود ابتدا تخلص به دشتی میکرده و بعدها به جهاتی که ذکر شد به جامی تخلص کرد.
مؤلف «رشحات» در باب تحصیلات وی گوید : «چون ایشان در صغر سن همراه والد شریف خود به هرات آمده اند در مدرسۀ نظامیه اقامت کرده اند و به درس جنید اصولی که در عربیّت ماهر بوده درآمده اند. و مطوّل را در محضر ایشان تلمّذ کردند و پس از آن به درس مولانا خواجه علی سمرقندی که از بزرگان تلامذۀ میرسیدشریف جرجانی بوده درآمده و سپس به درس مولانا شهاب الدین محمد جاجرمی که در سلسلۀ تلمّذ به سعدالدین تفتازانی میرسد درآمده و علوم ادب عربی را در محضر اساتید مذکور فراگرفت و پس از آنکه به سمرقند آمد به درس قاضی زاده که از محققان عصر بود درآمد و به هیأت و نجوم اشتغال پیدا کرد و به مرتبه ای از فضل رسید که شهرت وی همه جا را فراگرفت و در فنون ادبی و علوم عقلی و نقلی و معارف یقینی ماهر گردید».
و خود وی در قصیدۀ سابق الذکر گوید :

درآمدم پس از آن در مقام کسب علوم
ممارسان فنون را فتاده در دنبال

و علومی را که بتحصیل آن پرداخته چنین بیان کرده : نحو و صرف و منطق و حکمت مشائی و حکمت اشراقی و حکمت طبیعی و حکمت ریاضی و علم فقه و اصول فقه و علم حدیث و علم قرائت قرآن و تفسیر آن.
آنگاه مراحل سیر و سلوک خود را یکایک شرح داده پس از آن به ذکر شاعری خویش وارد شده و گوید :

ز طور طور گذشتم ولی نشد هرگز
ز فکر شعر نشد حاصلم فراغت بال
هزار بار از این شغل توبه کردم لیک
از آن نبود گریزم چو سایر اشغال

وی در فنون طریقت پیرو سلسلۀ نقشبندیه و از مریدان سعدالدین محمد کاشغری خلیفۀ شیخ بهاءالدین عمر نجاری (متوفی ٧٩١ ه.ق.) مؤسس یا مجدد سلسلۀ نقشبندیه بوده و به شرف دامادی وی اختصاص یافته است. و به سه واسطه به حضرت خواجۀ بزرگ بهاءالدین معروف به نقشبند میرسد، چه ایشان نسبت از حضرت مولانا نظام الدین خاموش داشته اند و خدمت ایشان نسبت از خواجه علاءالحق و الدین المشتهر به عطار گرفته اند و خواجه علاءالدین مرید خواجۀ بزرگ بوده اند.
جامی با مشایخ عصر خود ملاقاتهائی داشته که از جملۀ آنان خواجه محمد پارسا و دیگر مولانا فخرالدین لورستانی و دیگر خواجه برهان الدین ابونصر پارسا و دیگر خواجه شمس الدین محمد کوسوئی و دیگر مولانا جلال الدین پورانی و دیگر مولانا شمس الدین محمد اسد و آن که تا آخر عمر رشتۀ ارادت او را بر گردن داشته خواجه ناصرالدین عبیدالله معروف به خواجۀ احرار بوده است. خواجۀ اخیرالذکر مرشد طائفۀ نقشبندیه در خراسان و ماوراءالنهر و معاصر جامی بوده و جامی به عظمت و جلال او همه جا اذعان کرده و او را استاد و مخدوم خود خوانده است.
فرزندان و خویشان جامی : جامی چهار پسر داشت که اولی یک روزه و دومی یکساله و چهارمی چهل روزه بود که از دنیا رفتند. و فرزند سوم ایشان خواجه ضیاءالدین یوسف بود که در شب چهارشنبۀ نهم شوال ٨٨٢ ه.ق. به دنیا آمده.
جامی را برادری بوده است موسوم به مولانا محمد که شرح حال وی در مجالس النفائس آمده و ظاهراً مرد فاضلی بوده و در موسیقی مهارتی داشته و در زمان جامی از جهان درگذشته و او در وفات برادر مرثیه ای به طرز ترکیب بند ساخته است.
مسافرتهای جامی :
١- در کودکی از جام به هرات آمده و پیش خواجه علی سمرقندی درس خوانده است
٢- در جوانی در زمان شاهرخ از هرات به سمرقند رفته
٣- مراجعت از سمرقند به هرات و ملاقات با قوشچی و سعدالدین کاشغری
٤- مسافرت به مرو برای زیارت خواجه عبدالله احرار
٥و٦- مسافرت دوم و سوم به سمرقند برای زیارت خواجۀ مذکور
٧- مسافرت به حجاز از خراسان و عبور از همدان، کردستان، بغداد، کربلا، نجف، مدینه، مکه، دمشق، حلب، تبریز. این مسافرت طولانی ترین و مهمترین مسافرتهای جامی است.
طبع شعر : جامی علی التحقیق در فن شعر و شاعری شهرۀ روزگار و استاد مسلم زبان پارسی بوده و به حق به «خاتم الشعراء» لقب یافته است، زیرا دستگاه شعر و شاعری به اسلوب اساتید قدیم خراسان و فارس و عراق به مرگ او برچیده شد و تا قرن سیزدهم ستارۀ درخشانی که از قدر اول شمرده شود در افق ادب پارسی طلوع نکرد. وی در آداب عربی و صنعت ترجمه و احاطۀ در فنون ادب عربی کمال تبحر داشته و این معنی هم از اشعار وی لائح و واضح است.
تأثیر اساتید سخن در جامی : جامی بدون شک تحت تأثیر اساتید ماقبل خود بوده و از مطالعۀ سخنان وی به خوبی معلوم میشود که تا چه پایه قوّت طبع و کمال شاعری او مرهون مطالعۀ دواوین و آثار شاعران بزرگ میباشد. خود وی نام بعضی از اساتید شعر را با ادب و حرمت نام برده چنانکه غزلسرائی خویش را به اسلوب «کمال خجندی» منسوب داشته و در پایان یکی از غزلهای خود بدان اشاره کرده :

یافت کمالی سخنش تا گرفت
چاشنئی از سخنان «کمال»

و از «خاقانی» نیز در قصیده ای که به اقتفای از وی گفته چنین یاد میکند :

سخن آن بود کز اول نهاد استاد «خاقانی»
به مهمانخانۀ گیتی، پی دانشوران خوانش

و همچنین از «نظامی» و «امیرخسرو دهلوی» در مثنویات با حرمت نام برده و درقطعه ای که تحول دوران شاعری خود را شرح داده روش مثنوی سرائی خویش را به این دو استاد منسوب دانسته و گوید :

«نظامی» که استاد این فن وی ست
در این بزمگه شمع روشن وی ست
ز ویرانۀ گنجه شد گنج سنج
رسانید گنج سخن را به پنج
چو «خسرو» به آن پنج هم پنجه شد
وز آن بازوی فکرتش رنجه شد

و همچنین از «مولانا جلال الدین رومی» نیز به احترام یاد کرده و به طور کلی در مثنویات از اساتیدی مانند : فردوسی، خاقانی، انوری، عنصری، ظهیر فاریابی، کمال اصفهانی، سعدی، حافظ، کمال خجندی، و بعضی دیگر از شعرا به احترام نام برده است.
عقیدۀ جامی : دربارۀ عقائد دینی جامی میان تذکره نویسان اختلاف است. دسته ای از شیعیان کوشیده اند که به استناد بعضی اشعار او را شیعه محسوب دارند و اشعاری را که در مدح خلفا سروده تقیه پندارند. گروهی دیگر از تذکره نویسان شیعه او را سنی مذهب متعصب و تعالیم او را از مقولۀ کفر و زندقه پنداشته اند. و دستۀ سوم عقیده دارند که وی از تعصب عاری بوده و از مطالعۀ آثارش چنین نتیجه گرفته اند که مبادی او در علوم ظاهری از اصول مبتنی بر اصول عقائد متکلمین اشاعره و در فروع به مذهب شافعی بوده است اما در علوم باطنی سالک مسلک طریق عرفان و تصوف بوده و سلسلۀ ارادت نقشبندیۀ ماوراءالنهر را بر گردن جان داشته است.
مرحوم قزوینی در نامه ای که در آخر کتاب «جامی» به قلم آقای حکمت به چاپ رسیده شرحی آورده که خلاصۀ آن چنین است : که چرا مردم آن اهمیتی که لایق مقام شامخ فضل و دانش جامی است برای او قائل نیستند و رتبۀ عالی او در شعر و شاعری که به عقیدۀ اکثر فضلاء خاتمۀ شعراء بزرگ فارسی زبان است، چرا در میان ایرانیان احراز نکرده است، از روی مطالعات و مسموعات خود حدس میزدم که علت عمدۀ آن این است که با همۀ تمایلی که به مشرب عرفان و تصوف داشته که لازمۀ آن خلوّ از تعصّب و مناقشات مذهبی و مخاصمات دینی است، معذلک وی نه فقط خالی از تعصب نبوده بلکه بسیار متعصب بوده و از مجموع آثار، قرائنی بدست می آید که این حدس را تأیید میکند، در شرح حال متصوفین جمیع کسانی که ادنی انتسابی به این طائفه داشته و سنی بوده اند از مشایخ صوفیه دانسته و با استقصای کامل بشرح احوال آنها پرداخته ولی از ذکر مشاهیر مشایخ صوفیۀ شیعه مانند سید نعمت الله و شیخ آذری و شیخ صفی الدین اردبیلی و نظائر ایشان خودداری کرده است. به علاوه در سرتاسر کتب منظوم و منثور خود هرجا بهانه ای بدست میآورده از طعن و ذمّ و قَدحِ شیعه فروگذاری نمیکرده است، و دربارۀ ابوطالب با این که اجماع علماء شیعه و اکثر زیدیه و بسیاری از اهل سنت بر این است که به اسلام درآمده، او را قَدح کرده و همراه بولهب در سقر جا داده و گوید :

هیچ سودی نداد آن نسبش
شد مقر در سقر چو بولهبش

و تمام یاریها و کمکهائی که در دوران سختی پیغمبر به او کرده نادیده گرفته است. اینها همه دلائل واضح بر تعصب وی در تسنن و عناد وی با شیعه است - انتهی.
به هرحال از بعض اشعار که به وی نسبت داده شده میتوان گفت از تعصبات جاهلانه تا اندازه ای برکنار بوده و در پاره ای موارد که از گفتار وی بوی تعصب میآید بر فرض صحت علل و جهاتی موجب آن گردیده است. از جمله رباعی زیر :

ای مغبچۀ دهر بده جام میم
کآمد ز نزاع سنّی و شیعه قیم
گویند که جامیا چه مذهب داری ؟
صد شکر که سگ سنّی و خر شیعه نیم

و نیز گوید :

ز هفتاد و دو مذهب رو به سوی تو
بلی عاشق نداند مذهبی جز ترک مذهبـها

و با اینهمه موافق مشهور و ظاهر آثار جامی وی سنی المذهب و صوفی المسلک و جبری العقیده ونقشبندی الطریقه بوده است.
تألیفات و آثار جامی : تألیفات وی را از ریحانة الادب که متأخرترین تذکره است نقل میکنیم :
١- اشعةاللمعات؛ که شرح کتاب لمعات شیخ فخرالدین ابراهیم همدانی مشهور به عراقی است که به امر علیشیر نوائی آن کتاب را که مشتمل بر حقائق عرفانیه میباشد شرح کرده است
٢- اعتقادنامه؛ منظومه ای است در اصول اعتقادات اسلامی و در این منظومه کتاب الله (قرآن) را «قدیم» شمرده و رؤیت خدای تعالی را مورد بحث قرار داده و گوید : هست دیدار حق اجل نعم ...
٣- بهارستان؛ که برای فرزندش ضیاءالدین یوسف در وقتی که ده ساله بوده و به آموختن مقدمات زبان عربی اشتغال داشته به روش گلستان سعدی تألیف کرده است
٤- تاریخ هرات
٥- ترجمۀ قصیدۀ میمیۀ فرزدق؛ قصیدۀ معروفی که فرزدق در مسجدالحرام در مدح حضرت سجاد (ع) انشاد کرده و جامی آن را به فارسی ترجمه کرده است
٦- تفسیرالقرآن
٧- چهل حدیث
٨- خاتمة الحیوة؛ یک منظومۀ مثنوی است که در آخر عمر سروده است
٩- الدُّرَّة الفاخرة؛ شرح و تفصیل مذاهب حکما و صوفیه است
١٠- دیوان اشعار که شامل قصائد و غزلیات و قطعات و رباعیات میباشد و در حدود هشت هزار و هفتصد و پنجاه بیت است و دو نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جدید موجود است
١١- رساله ای در معما
١٢- رشح بال در شرح حال؛ قصیده ای است که شرح مختصری از احوال خود را به نظم آورده است
١٣- شرح قصیدۀ تائیۀ ابن فارض
١٤- شرح فصوص الحکم محیی الدین عربی؛ این شرح در حاشیۀ جواهرالنصوص عبدالغنی نابلسی در مصر بچاپ رسیده است
١٥- شرح قصیدۀ برده
١٦- شواهد النبوة
١٧- فاتحةالشباب؛ این کتاب را در اوائل جوانی به نظم آورده است
١٨- الفوائد الضیائیه؛ شرح کافیۀ ابن حاجب که کتابی ست در نحو و این شرح معروف است به «شرح جامی» و مکرر به چاپ رسیده است
١٩- لوامع؛ شرح قصیدۀ همزیۀ ابن فارض
٢٠- لوایح؛ رسالۀ مختصری است به فارسی که به نثر مسجع و مشتمل بر برخی نکات عرفانی است
٢١- مناقب خواجه عبدالله انصاری
٢٢- مناقب ملای رومی
٢٣- نفحات الانس من حضرات القدس
٢٤- النفحة المکیه
٢٥- نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص محیی الدین عربی
٢٦- واسطة العقد، این کتاب را جامی در اواسط زندگانی خود به رشتۀ نظم آورده است
٢٧- هفت اورنگ که به «سبعۀ جامی» مشهور و شامل مثنویهای زیر :
سلسلة الذهب،
سَلامان و اَبسال،
تحفة الاحرار،
سبحةالابرار،
خردنامۀ اسکندری،
مجنون و لیلی،
یوسف و زلیخا میباشد.
جامی در هفدهم محرم سال ٨٩٨ ه.ق. در سن هشتاد و یک سالگی در هرات درگذشت، شعر زیر دربارۀ تاریخ وفات اوست :

سلطان ملک دانش، جامی که یافت در خلد
از بادۀ وصالش ارواح قدس جامی
تاریخ فوت او را از عقل خواستم گفت
آه از فراق جامی، آه از فراق جامی

عَجّاج
عبدالله بن رؤبة بن لبید بن صخر السعدی التمیمی معروف به عجّاج و مکنی به ابوالشعثاء. در جاهلیت متولد شد. شعر گفت. سپس اسلام آورد و تا خلافت ولید بن عبدالملک بزیست. در اواخر عمر زمین گیر شده در حدود سال ٩٠ ه.ق. درگذشت.

العَجَّاج
(... - نحو 90 ه.ق. ... - نحو 708 م.)
عبد الله بن رؤبة بن لبيد بن صخر السعدي التميمي،
أبو الشعثاء، العجاج :
راجز مجيد، من الشعراء.
ولد في الجاهلية و قال الشعر فيها.
ثم أسلم،
و عاش إلى أيام الوليد بن عبد الملك، ففلج‏ و أقعد.
و هو أول من رفع الرجز، و شبهه بالقصيد.
و كان لا يهجو.
و هو والد «رؤبة» الراجز المشهور أيضا.
له «ديوان - ط» في مجلدين‏.

زکوة
خلاصۀ چیزی و پاره ای از مال که جهت تطهیر و پاکیزگی و نما و برکت از مال خارج کنند.
در رسم الخط، الف این لفظ را به صورت واو و تا را گرد نوشتن واجب است.
چهلم حصه از مال خود را که بعد از سالی در راه خدا دهند و اقل درجۀ آن مال دوصد درهم است ...
ج، زکوات.
و در محاورات اطلاق آن عامّ است خواه مال باشد و خواه غیر آن و شعرا به طریق استعاره بر غیر مال نیز اطلاق کنند و با لفظ گرفتن و دادن و به در کردن مستعمل است.
فغیازی.
آنچه در راه خدا داده شود برای تزکیۀ مال، چنانکه در شرع مقرر است.
آنچه فریضه است دادن آن از مال.
اسم مصدر تزکیه و در لغت به معنی نموّ و افزایشی است که به برکت خداوند متعال در اشیاء حاصل آید.
(اصطلاح شرعی) مقدار معینی است از مال که مسلمان آزاد مکلف از اموال معین خود پس از حصول نِصاب و گذشتن یک سال خارج ساخته و تنها برای امتثال امر خدا به فقیر مسلمان غیر هاشمی میدهد بدون انتظار داشتن هیچ گونه سودی. آنچه گفته شد، زکوة مال است ولیکن زکوة را قسمی دیگر است به نام «زکوة سر» که آن را «فطره» خوانند. و هر یک را دو نوع واجب و مستحب که بر روی هم چهار قسم بود.
در زکوة مال شش چیز را باید دانستن :
١ - دانستن وجوب زکوة.
٢ - دانستن این که بر که واجب است.
٣ - دانستن آن چیز که زکوة در آن واجب است.
٤ - دانستن مقداری که زکوة در آن واجب آید.
٥ - دانستن وقت و جوب آن.
٦ - دانستن مستحقّ زکوة و آنکه چه مقداری به وی میـتوان داد.
و در «زکوة سر» نیز شش چیز لازم است :
١ - دانستن وجوب آن.
٢ - آنکه بر چه کسی واجب است.
٣ - آنکه چه چیز روا بود به «زکوة سر» دادن.
٤ - دانستن آنکه چه مقدار واجب است.
٥ - وقت وجوب آن.
٦ - دانستن مستحقّ آن و مقداری که میـتوان بدو داد.
اما آنکه زکوة بر وی واجب است، همۀ افراد مکلف که بالغ و آزاد بود چه مرد و چه زن، زکوة بر وی واجب است. بنابراین اسلام شرط وجوب نیست، چنانکه ابوحنیفه آن را معتبر دانسته. بلی زکوة از کسی که بر ظاهر اسلام نباشد پذیرفته نیست، هرچند بر ذمت او ثابت است. به عبارت دیگر اسلام شرط اداء است نه شرط وجوب
و اما آنچه زکوة در او واجب آید نه چیزست :
زر و سیم آنگاه که مسکوک باشد،
جو،
گندم،
خرما،
مویز،
اشتر،
گاو
و گوسفند.
و در غیر این نه چیز زکوة واجب نیست. بلی در پاره ای از نباتات که کیل و وزن در آنها باشد، همچون برنج، ماش، ذرت، باقلی، کنجد و غیره، زکوة در آنها «مستحبّ» است.
و اما نصاب زکوة مال، یعنی آن مقدار از مال که زکوة در آن واجب آید،
حداقل نصاب در زر، بیست مثقال و کمترین نصاب سیم دویست درم، که در کمتر از این مقدار زکوة نیست، ولی نصابهای به مقدار بیشتر دارند.
و نصاب زکوة جو، گندم، خرما و مویز به یک حد است و آن پنج وسق است که هر وسقی شصت صاع و هر صاعی نه رطل و مقدار کل دو هزار و هفتصد رطل که چون به این مقدار رسد، یک دهم را به زکوة دهد؛ مگر آنکه محصول با آب چاه مشروب شده باشد که نصف یک دهم زکوة آن باشد. و هرچه از مقدار نصاب بیشتر باشد باید زکوة آن را بمقدار یک دهم یا نصف دهم به نحو مذکور داد.
و اما نصاب اشتر پنج رأس باشد که زکوة آن یک گوسفند است و نصاب بعدی بیست رأس اشتر رسد که چهار رأس گوسفند زکوة آن باشد ونصاب بعدی بیست و پنج رأس اشتر است که پنج گوسفند باید زکوة داد و نصابهای دیگر هم دارد که در کتب فقهی مذکور است.
و کمترین نصاب زکوة گاو، سی رأس است که زکوة آن یک گوساله است.
کمترین نصاب گوسفند، چهل گوسفند است که یک گوسفند زکوة آن است.
مقدار زکوة اسب آن است که هر رأس، اسب تازی در سالی دو دینار و در غیر تازی هر سالی یک دینار است.
اما وقت زکوة زر و سیم آن است که یک سال در ملک صاحب آن باشد و ملاک آن است که ماه دوازدهم نو شود که با نو شدن آن زکوة واجب گردد.
و زکوة جو، گندم ، خرما و مویز وقت برداشتن محصول است.
و زکوة اشتر، گاو و گوسفند آن وقت واجب است، که یک سال بر آنها بگذرد از آن تاریخ که به ملک مالک در آمده است.
و اما مستحقین زکوة هشت کس اند که عبارتند از :
فقراء.
مساکین.
عاملین.
مؤلّفة.
فی الرقاب.
غارمین.
فی سبیل الله.
ابن سبیل.
که در این آیه ذکر شده :

انّما الصّدقات للفقراء و المساکین و العاملین علیها و المؤلّفة قلوبهم و فی الرّقاب و الغارمین و فی سبیل الله و ابن السّبیل (قرآن ٦٠/٩).

مراد از «فقیر» آن بود که اندکی عیش دارد
و «مسکین» آنکه وی را هیچ عیش نبود
و «عاملین»، آن کسانند که صدقات جمع کنند
و «مؤلّفة»، قومی باشند که برای استمالت بدانها زکوة دهند
و «فی الرّقاب»، بردگانی باشند که خویشتن را باز خریده باشند
و «غارمین»، کسانی هستند که دین بر آنها جمع شده و در فساد و معصیتی نیفتاده باشند.
و مراد از «فی سبیل الله»، جهاد است
و «ابن السبیل»، آن کس باشد که از اهل و خانۀ خود منقطع شده و در آن حال محتاج باشد.
و اما نحوۀ تقسیم زکوة چنان است که در زمان حضور امام با حضور آن کس که امام او را نصب کرده باشد، مال زکوة را بدو دهند تا آن چنان مصلحت بیند در میان مستحقّان تفرقه کند
و چون امام حاضر نباشد، مال زکوة به پنج طایفه که فقراء، مساکین، فی الرقاب، غارمین و ابن السبیل باشند داده میشود. و آن سه طائفۀ دیگر در زمان غیبت تحقق ندارد.
اما «زکوة سر» یا «فطر»، واجب است بر هر کس که آزاد و بالغ و مالک باشد آن مقدار از مال که زکوة در آن واجب آید و با وجود این شرایط لازم آید او را که از بهر خویش و از بهر آنکه عیال وی بود، فطره دهد و همچنین واجب است بر وی، زکوة فطر مهمانی را که روزه را نزد وی افطار کرده است
و اما آنچه باید به فطره داده شود از همه بهتر خرما و پس از آن مویز، جو، گندم، شیر و برنج نیز روا باشد
و قاعده آن است که هر کسی آن بدهد که قوت غالب وی باشد که باید به مقدار یک صاع برای هر سر زکوة فطر بدهد و یا آنکه قیمت آن را با پول به فطره بدهد
و هر صاعی نه رطل عراقی و یا شش رطل مدنی باشد و آن چهار مُدّ باشد و هر مُدّی دویست و نود و دو درهم و نیم بود و هر درمی شش دوانیق و هر دانق هشت حبه بود، از حبه ها که میانه بود از جو ...
اما وقت وجوب فطره روز عید فطر باشد پیش از نماز عید
و در زمان امام به نزد امام برند
و در زمان غیبت به نزد فقهاء شیعه برند تا میان مستحقّان تفرقه کنند.
و نیز روا باشد که هر کس فطره به مستحقان بدهد
و مستحق فطره همان کسانی هستند که مستحق زکوة مال هستند.
و روا نبود که فطره را از شهری به شهر دیگر ببرند.

مهیمن

ایمن کننده از خوف.
آنکه ایمن کند دیگری را از ترس و بیم.
همان مؤمن است که همزۀ اولی قلب به هاء و همزۀ ثانیه قلب به یاء شده است.
محققان را در تحقیق مهیمن سه قول است
یکی آنکه اصلش مآمن است اسم فاعل از (آمن یؤمن ایماناً) مأخوذ از «آمن» به ابقای همزۀ باب افعال در مضارع و اسم فاعل و غیره و همزۀ اول را به «هاء» بدل کردند و ثانی را به یاء به خلاف قیاس چنانچه در صحاح و صراح مذکور است.
دوم آنکه اصلش مأیمن است بر وزن مفیعل اسم فاعل از ایمنة است بر وزن فیعلة که ملحق است به دحرج به الحاق یاء بعد فاء پس همزه را به یاء بدل کردند بر خلاف قیاس و این قول مختار بیضاوی و مدارک و غیره است.
سوم آنکه اسم فاعل است از هیمنه که به معنی حفاظت است ملحق به دحرج و در این صورت هاء اصلی است و یاء برای الحاق و این مختار صاحب شمس العلوم و جلالین است.
- مؤتمن که بیم را دفع کند.
- امین که حق کس را ضایع نکند.
- گواه به راستی.
گواه راست.
گواه.
شاهد.
- مهربان.
- رقیب.
- نگاهبان.
حافظ.
- نامی از نامهای خدای تعالی.
خدا.
صفتی است از صفات خدای تعالی به همۀ معانی.
متکلمان صفت فوق را که از اسماء حسنی است به معنی «شهید» که عالِم به غایب و حاضر است و نیز به معنی گواه یعنی کسی که در قضیه ای حاضر باشد و صحّت آن را به قول تصدیق کند تفسیر کرده اند.

زکات.
زکوة.
خلاصۀ چیزی. برگزیدۀ چیزی.
(اصطلاح فقه) آنچه به حکم شرع، درویش و مستحق را دهند و این کار بر مسلمانان فرض است
و زکات برمیوه هایی که برای خوردن عمل آورده باشند و بر میوه های دیگر (نظیر: انگور و خرما)، شتر، گاو، بز، گوسفند و حیوانات اهلی و زر و سیم و مال التجاره تعلق میگیرد. و زکات هر یک از اینها را نِصابی است.
مال زکات به حکم آیۀ ٦٠ از سورۀ ٩ (توبه) مخصوص طبقات معینی از مردم است.
(بر خلاف فیء و غنمیت، زکات شامل خاندان رسول نمیشود).
ج، زَکَوات.
توضیح اینکه رسم الخط صحیح آن در عربی «زکاة» و در رسم الخط قرآنی «زکوة» است، ولی به شیوۀ نویسندگان ایرانی «زکات» صحیح است. قیاس شود با حیات و مشکات.