مقامه. (رسم الخطي از ((مقامة)) عربي در فارسي.)

[ م َ م َ / م ِ ]

(از ع ، اِ)

مقامة. جای نشستن .مجلس
من بر گوشه ای از آن هنگامه و بر طرفی از آن مقامه متفکر آن مقالت و متحیر آن حالت بودم. (مقامات حمیدی چ اصفهان ص ١٧). و رجوع به مقامات شود.

|| خطبۀ منظوم و منثور. خطبه یا سخنان ادبی به نثر فنی و مصنوع توأم با اشعار و امثال و مشحون به صنایع بدیعی اعم از لفظی و معنوی، مانند مقامات بدیعی و مقامات حریری در عربی و مقامات حمیدی در زبان فارسی. ج ، مقامات
این هر دو مقامۀ سابق و لاحق که به عبارت تازی و لغت حجازی ساخته و پرداخته شده است اگرچه بر هر دو مزید نیست، اما عوام عجم را مفید نه. (مقامات حمیدی چ اصفهان ص ٤). و رجوع به مقامات شود.

بَدِيع الزَّمَان (358- 398 ه 969- 1008 م) أحمد بن الحسين بن يحيى الهمذاني، أبو الفضل: أحد أئمة الكتاب. له «مقامات - ط» أخذ الحريري أسلوب مقاماته عنها.
و كان شاعرا و طبقته في الشعر دون طبقته في النثر. ولد في همذان و انتقل إلى هراة سنة 380 ه فسكنها، ثم ورد نيسابور سنة 382 ه و لم تكن قد ذاعت شهرته، فلقي «أبا بكر الخوارزمي»، فشجر بينهما ما دعاهما إلى المساجلة، فطار ذكر الهمذاني في الآفاق. و لما مات الخوارزمي خلا له الجو فلم يدع بلدة من بلدان خراسان و سجستان و غزنة إلا دخلها و لا ملكا و لا أميرا إلا فاز بجوائزه. كان قوي الحافظة يضرب المثل بحفظه. و يذكر أن أكثر «مقاماته» ارتجال، و أنه كان ربما يكتب الكتاب مبتدئا بآخر سطوره ثم هلم جرا إلى السطر الأول فيخرجه و لا عيب فيه!
و له «ديوان شعر - ط» صغير. و «رسائل - ط» عدتها 233 رسالة، و وفاته في هراة مسموما.

احمد بن حسین بن یحیی بن سعید ملقب به بدیع الزمان همدانی و مکنی به ابوالفضل. یاقوت در معجم الادباء آرد: ابوشجاع شیرویه بن شهردار در تاریخ همدان آورده است که احمد بن حسین بن یحیی بن سعید بن بشر ابوالفضل ملقب به بدیع الزمان ساکن هرات بود و از ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریا و عیسی بن هشام اخباری روایت دارد. وی یکی از فضلا و فصحا و دربارۀ اهل حدیث و سنت متعصب بود. از همدان پس از او نظیرش برنخاسته است. وی از مفاخر شهر ماست و برادر او ابوسعد بن الصفار و قاضی ابومحمد عبدالله بن حسین نیشابوری از وی روایت کنند و هم او گفته است که بدیع الزمان در سال ٣٩٨ ه.ق. درگذشت و نیز شیرویه گوید که محمد بن حسین بن یحیی بن سعید بن بشر الصفار فقیه، ابوسعد برادر ابی و امی بدیع الزمان ابوالفضل احمد بن حسین بن یحیی است و او مفتی بلد بود و از ابن لال و ابن ترکان و عبدالرحمان امام و ابوبکر محمد بن حسین فراء و ابن جائحان و جماعت بسیاری دیگر روایت دارد و گوید که من او را درک کردم ولی از او سماع ندارم. وی در حدیث ثقه بود و به مذهب اشعری متهم گردید و گفته اند که در پایان عمر دیوانه شد و بدان حال ببود تا بمرد و از بعض اصحاب شنودم که میگفت بدیع الزمان به رجال و متون معرفت داشت و در سیزدهم جمادی الآخرة سنۀ ٣٥٨ تولد یافت ولی تاریخ وفات او را به سال ٣٩٨ یاد کرده است و ابونصر عبدالرحمان بن عبدالجبار فامی در تاریخ هرات نیز همین آورده است. مؤلف گوید من ذکر بدیع الزمان را در عده ای از تصانیف علماء دیدم هیچکس بهتر از ثعالبی استقصای خبر او نکرده و ثعالبی او را دیده و اقوال او را نوشته است و من اخبار وی را از کتاب ثعالبی نقل و تلخیص کردم . ثعالبی گوید: بدیع الزمان و معجزة همذان و نادرةالفلک و بکر عطارد و فردالدهر و غرةالعصر و ما نظیر او را در ذکا و سرعت خاطر و شرف طبع و صفای ذهن و قوّت نفس ندیده و مانند وی را در طُرف نثر و مُلح آن و غرر نظم و نُکت آن نیافته ایم. وی صاحب عجائب و بدایع است از جمله اینکه او شعری متجاوز از پنجاه بیت را که هرگز نشنیده بود، چون یکبار میشنید همه را از بر میکرد و از اول تا آخر برمیخواند و حرفی از آن سقط نمیکرد و چون به چهارپنج ورق از کتابی که ندیده و نشناخته بود نظری خفیف میافکند به روانی آن را از بر میخواند و این بود حال وی در کتبی که برای او میفرستادند و غیر آنها و چون او را در انشاء قصیده یا رساله ای در معنی بدیع و موضوعی غریب اقتراح میکردند در ساعت به پایان میرسانید و بسا اتفاق میافتاد که نامۀ مقترح علیه را از پایان آن آغاز و به اولش ختم میکرد و آن را به صورت احسن و املح جلوه میداد و قصیدۀ فریدۀ خویش را با رسالۀ شریفه ای از انشاء خود موشح میساخت و از نظم و نثر میخواند و در ضمن نثر نظم با قوافی بسیار بکار میبرد و ابیات رشیقه به نثر میپیوست و چون هر نوع مشکلی از نظم و نثر بر او اقتراح میکردند، به طرفة العینی مرتجلاً میساخت و هم ثعالبی گوید: و کلامه کله عفو الساعة و فیض الید و مسارقة القلم و مسابقة الید للفم، و او ابیات فارسی مشتمل بر معانی غریب را به ابیات عربی ترجمه میکرد و ابداع و اسراع هر دو را در آن جمع می آورد و او را عجائب بسیار و لطائف فراوان است و با اینهمه مقبول صورت و نیکومعاشرت بود و بسال ٣٨٠ همدان را در غرّه و عنفوان شباب ترک گفت و نزد ابوالحسن بن فارس تلمذ کرد و از او همۀ معلومات وی را بیاموخت و به حضرت صاحب بن عباد درآمد و از ثمار و حسن آثار حضرت او توشه ها یافت پس به جرجان شد و با مداخلۀ اسماعیلیه مدتی در آنجا اقامت کرد و در کنف حمایت ایشان بزیست و به دهخدا ابوسعید محمد بن منصور اختصاص یافت و از عادت معروف وی در نیکوداشت افاضل بهرۀ بسیار گرفت و چون خواست به نیشابور شود ابوسعید او را اعانت کرد و بدیع الزمان به سال ٣٩٢ وارد آنشهر شد و در آنجا بضاعت خود بنمود و طرز خویش آشکار ساخت و چهارصد مقامه که در کدیه و جز آن به ابوالفتح اسکندری انتساب دهد، املاء کرد و آن مقامات را متضمن معانیی کرد که دل و دیده را راحت و لذت بخشد و آنگاه بین او و استاد ابوبکر خوارزمی مشاجرات درگرفت و همین امر سبب شهرت و بالاگرفتن کار بدیع الزمان شد چه تا آنگاه کسی از دانشمندان وقت بعلت گمنامی او بمساجله و مفاخرۀ وی برنخاسته بود. او آغاز کرد و چون همدانی بمناظره و مبارات او شتافت و بعضی این یک و برخی آن دیگر را ترجیح نهادند، نام همدانی در اقطار شایع و ابواب رزق و عز بر او گشوده شد و چون خوارزمی بمرد میدان برای او خالی ماند و او را پیش آمدهای نیکو و سفرهای بسیار دست داد و از بلاد خراسان و سیستان و غزنه شهری نماند که او ندید و از ثمرات آن بهره مند نگردید و پادشاه و امیر و وزیری نماند که از فیض او متمتع نشد و او را نعمت بسیار و ثروتی جمیل حاصل گشت و به هرات شد و آنجا را مقر خویش گزید و هم بدانجا به مصاهرت ابوعلی حسین بن محمد خشنامی که فاضلی کریم و اصیل بود نائل آمد و احوال وی به مصاهرت او منتظم گشت و به معونت او ضیاع فاخره فراهم آورد و چون به چهل سالگی رسید به سال ٣٩٨ دعوت حق را لبیک اجابت گفت. ....

أَبُو بَكْر الخُوَارِزْمي (323 - 383 ه.ق. 935 - 993 م.) محمد بن العباس الخوارزمي، أبو بكر: من أئمة الكتاب، و أحد الشعراء العلماء. كان ثقة في اللغة و معرفة الأنساب.
و هو صاحب «الرسائل - ط» المعروفة برسائل الخوارزمي. و له «ديوان شعر».
ولد و نشأ في خوارزم و رحل في صباه إلى بعض البلدان، فدخل سجستان، و مدح و اليها طاهر بن محمد، ثم هجاه، فحبسه. و انطلق فتابع رحلته، و أقام في دمشق مدة، ثم سكن في نواحي حلب. و انتقل إلى نيسابور فاستوطنها و اتصل بالصاحب بن عباد، و توفي بها. و كانت بينه و بين البديع الهمذاني محاورات و عجائب نقل بعضها ياقوت في معجم الأدباء.
و أورد ابن خلكان و الثعالبي طائفة من أشعاره و أخباره. و كان يقال له «الطبري» لأنه ابن أخت «محمد بن جرير الطبري» كما يقال له «الطبرخزي» و «الطبرخزمي» لأن أمه من طبرستان و أباه من خوارزم فركب له من الاسمين نسبة.

معجم الأدباء 1: 101 و

الوفيات 1: 523 و

سير النبلاء - خ. الطبقة الحادية و العشرون. و

اللباب 1: 391 و

بغية الوعاة 51 و

الوافي بالوفيات 3: 191 و

يتيمة الدهر 4: 114- 160.

ابوبکر خوارزمی. محمد بن عباس شاعر و ادیب مشهور معروف به طبرخزی خواهرزادۀ ابوجعفر محمد بن جریر طبری مورّخ جلیل. او مدتی به شام و سپس در حلب اقامت گزید. و آنگاه که صاحب بن عباد به ارجان بود قصد زیارت صاحب کرد. و گویند به یکی از دربانان صاحب گفت که به ابن عباد بگوید مردی از ادبا بر در است صاحب پیام داد که من بر تن خویش الزام کرده ام تا ادیبی بیست هزار بیت از بر نداشته باشد نپذیرم ابوبکر گفت از صاحب بپرسید بیست هزار بیت از مردان یا زنان. صاحب گفت این مرد ابوبکر است و او را بار داد و مقدمش را گرامی داشت. و ابوبکر را دیوان رسائل و دیوان شعر است و چون از شام بازگشت به نیشابور مقیم شد و در آنجا به سال ٣٨٣ ه.ق. بمرد. و او را طبرخزی از آن روی میخواندند که مادر او طبری و پدر او خوارزمی بود. رسائل خوارزمی به طبع رسیده است.

حسن عسکری. [ ح َ س َ ن ِ ع َ ک َ ] (اِخ) ابن علی الهادی (علی الصابر) بن محمد التقی بن علی بن موسی الرضا. معروف به حسن خالص. امام یازدهم شیعۀ اثناعشری است. مکنی به ابومحمد است و در مدینه در٢٤٣ ه.ق. و٨٤٦ م. متولد شد و با پدرش به سامراء که پایتخت عباسیان بود، آمد و در آنجا به سال ٢٦٠ ه.ق. و ٨٧٣ م. درگذشت. روز مرگ وی تمام بازار تعطیل و تشییع بزرگی از جنازۀ وی از طرف امرا به عمل آمد و در خانه ای که پدرش در سامرا در آن دفن بود، به خاک سپرده شد. وی پدر محمد بن الحسن قائم آل محمد و امام دوازدهم شیعه است. رجوع به محمد بن حسن شود. (الفصول المهمه) (زرکلی چ ١ ص ٢٣١) (نزهةالقلوب ج ٣ ص ٤٢) (حبیب السیر).

اقتربت السّاعة وانشقّ القمر.

اقتراب.

[ اِ ت ِ ]

(ع مص)

نزدیک شدن.
همدیگر نزدیک شدن.
به همدیگر نزدیک شدن.
نزدیک آمدن.
قرب.

اقحام.

[ اِ ]

(ع مص)

قحطزده گردیدن در زمین.
قحطزده گردیدن مردمان بیابان نشین و سپس در زمین و یا کشت و یا علف درآمدن.

|| ناگاه کسی را در کاری افکندن بی اندیشه.

|| درافکندن به سختی.
درآوردن چیزی به چیزی به عُنف.

ای خُنُك آن را كه او ایّامِ پیش
مغتنم دارد، گزارد وامِ خویش

اندر آن ایّام كِش قدرت بود
صحّت و زورِ دل و قوّت بود

و آن جوانی همچو باغِ سبز و تَر
میرساند بی دریغی بار و بَر

چشمه های قوَت و شهوت روان
سبز می گردد زمینِ تن بدان

خانه ای معمور و سقفش بس بلند
معتدل اركان و بی تخلیط و بند

نورِ چشم وقوّتِ اَبدان بجا
قصر محکم، خانه روشن، پُر صفا

هین غنیمت دان جوانی ای پسر
سر فرود آور، بکن خشت و مَدَر

پیش از آن كایّامِ پیری در رسد
گردنت بندد به حَبْلٌ مِنْ مَسَد

خاك شوره گردد و ریزان و سست
هرگز از شوره نباتِ خوش نرُست

آبِ زور و آبِ شهوت منقطع
او ز خویش و دیگران نامنتفع

ابروان، چون پار دُم زیر آمده
چشم را، نم آمده، تاری شده

از تشنّج، رو چو پشتِ سوسمار
رفته نُطق و طعم و دندانها ز كار

پشت دو تا گشته، دل سُست و طپان
تن ضعیف و دست و پا چون ریسمان

بَر سَرِ رَه  زاد کم، مرکوب سُست
غم قویّ و دل تُنُک، تن نادُرُست

خانه ویران، کار بی سامان شده
دل ز افغان همچو نای انبان شده

عمر ضایع، سعی باطل، راه دور
نفس کاهل، دل سیه، جان ناصبور

موی بر سر همچو برف، از بیم مرگ
جمله اعضا لرز لرزان همچو برگ

روز بیگه ،لاشه لنگ و ره دراز
كارگه ویران، عمل رفته ز ساز

بیخهای خوی بَد محكم شده
قوّتِ بر كندن آن، كم شده

همچو آن شخصِ دُرُشتِ خوش سخن
در میان ره نشاند او خار بن

مثنوی

دفتر 2

رجع.

[ رَ ]

(ع مص)

بازگشتن. برگشتن. برگردیدن از چیزی.(به الی و عن متعدی شود). بازگشتن از سفر و از کار خود. واگردیدن.

پَرزنان ایمن ز رجعِ سرنگون
در هوا کـ انّا الیه راجعون
مولوی

|| بازگردانیدن. بازگردانیدن کسی را. بازگردانیدن چیزی را، لازم و متعدی است.

|| بازگردانیدن بسوی چیزی: رجع الی الشیء.

|| جواب بازفرستادن.

|| ملامت کردن یکدیگر را، قوله تعالی: یرجع بعضهم الی بعض القول; ای یتلاومون.

|| گوارد شدن خورش ستور.

|| فایده دادن سخن کسی بر کسی: رجع کلامی فیه. سودمند شدن سخن کسی بر کسی: رجع کلامی فیه، و از آن است: «ما هو الا سمع لیس تحته رجع».

|| برگشتن: رجع الکلب فی قیئه; برگشت آن سگ و خورد قی کردۀ خود را. و از آن است: رجع فی هبته; اذا اعادها الی ملکه، و کذلک: رجعت المرأة الی اهلها بموت زوجها او بطلاق.

|| به حال خود بازگشتن، گویند: الشیخ یمرض یومین فلا یرجع شهراً; پیر دو روز بیمار میشود و تا یک ماه جسم و طاقت او به حال خود نیاید.

|| گام زدن ستور و یا رد کردن دو دست خود را در سیر.

|| فروختن ناقه و به بهای آن ناقۀ دیگری خریدن مثل آن.

|| رجعِ خالکوب بدن کسی را; خالکوبی کردن آن را.

رجع.

[ رَ ]

(ع اِ)

باران وآب کبیر. ج، رجعان. باران که بعدِ باران آید. باران که پس از باران آید، و فی القرآن: «و السماء ذات الرجع». باران.

|| منفعت، قوله تعالی: و السماء ذات الرجع. ج، رُجعان. نفع.

|| روییدگی ایام بهار. گیاه ایام بهار.

|| غدیر. ج، رِجاع، رُجعان، رِجعان. ایستادنگاه آب و پارگین. زمینی که در آن سیل دراز کشد و درگذرد. زمینی که در آن سیل امتداد یابد.

|| آب و سرگین سگ و جز آن.

|| غائط. سرگین.

|| طاعون.

|| بالای پشته. ج، رُجعان. بالای تپه.

|| ماده شتری که از سفری بازگردد بسفری: ناقة رجع سفر. (اين معني و عبارت در اقرب الموارد و ناظم الاطباء به کسر ((ر)) آمده است.)

|| رجع کتف; اسفل آن. و آن را مرجع کتف نیز گویند. زیر شانه.

|| خط زن واشمه.

|| جواب کتاب و نامه. پاسخ نامه.

صدع.

[ ص َ ]

(ع مص)

شکافتن چیزی را یا دو پاره ساختن چیزی را چنانکه جدا نگردد. شکافتن.

|| دو گروه کردن گوسفندان را. به دو فرقت کردن گوسفند.

|| قصد کسی را کردن جهت کرم و جود او.

|| سخن حق را آشکارا گفتن.

|| کار را به محل او رسانیدن.

|| فرمان بجای آوردن.

|| آشکارا کردن. پیدا کردن.

|| حکم راست دادن.

|| میانه راه رفتن.

|| خواستن چیزی را.

|| ممتاز ساختن حق را از باطل.

|| (اِ)

شکاف. ترک.

|| فرقه و گروه از هرچیزی.

|| گیاه. منه: و الارض ذات الصدع. سمیت بذلک لانه یصدع الارض ای یشقها. گیاه. نبات.

|| بز کوهی و آهو و گورخر و شتر جوان قوی و توانا. بز کوهی نه بزرگ و نه خرد.

|| یقال: الناس علیه صدع واحد; یعنی مردم بر وی جمع اند به دشمنی.

|| مرد نازک بدن لطیف اندام.

وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ (1) البروج

وَ السَّماءِ وَ ما بَناها (5) الشمس

وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ (1) الطارق

وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ (11) الطارق

فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (33) عبس

فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى‏ (34) النّازعات